TRANG CUỐI CÙNG CỦA MẸ TÔI_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

Tháng Bảy

60. TRANG CUỐI CÙNG CỦA MẸ TÔI

                                          Thứ bảy, ngày mồng 1.

An ơi ! Thế là năm học hết rồi ! Con sắp phải từ giã thầy con, bạn con. Nhân tiện mẹ cho con biết một tin buồn : cuộc từ biệt ấy không phải chỉ trong hai tháng rưỡi đâu, mà là suốt đời !

Cha con vì nghề nghiệp bó buộc phải rời Tuy-ranh, lẽ tất nhiên, gia đình ta phải theo cha con. Sang thu, ta sẽ dọn nhà. Con sẽ theo học trường mới. Điều đó có phần làm cho con buồn, phải không ?

Mẹ chắc con quyến luyến trường cũ, ở đấy ròng rã bốn năm, con đã vui vẻ làm việc mỗi ngày hai buổi, ở đây ngày nào con cũng trông thấy thầy ấy, bạn ấy, cũng trông thấy cha mẹ con đứng chỗ ấy đón con, con sẽ nhớ trường cũ, ở đấy trí tuệ con đã được mở mang, ở đấy con đã kết giao được nhiều bạn tốt và ở đấy mỗi một lời nói là một điều ích lợi cho con.

Hãy đem cái kỷ niệm ấy đi với con và để lời từ biệt chúng bạn với một mối nhiệt tình phát tự đáy lòng.

Rồi ra, bạn con bất hạnh cũng có người gặp vận không may, bị cha hay mẹ mất sớm ; cũng có người mệnh yểu, cũng có người đem bầu máu anh dũng tưới trên bãi chiến trường, nhưng hầu hết bạn con sẽ là những người thợ chính trực trung hậu, những người cha gia đình cần mẫn đảm đang đáng trọng, và biết đâu trong đám bạn con sau này lại không có người ra gánh vác việc nước và lừng lẫy tiếng tăm ? !

Hãy từ biệt bạn con một cách yêu dấu thiết tha, hãy để lại một chút tâm hồn vào chốn đại gia đình ấy là nơi lúc con vào hãy còn thơ ấu, lúc con ra thì đã lớn khôn, là nơi mẹ con vẫn có cảm tình vì nơi ấy con được lòng thương mến của mọi người.

An ơi ! Trường học ví như người mẹ, người mẹ đã rứt con ở tay ta khi con nói chưa sõi để trả lại ta một đứa con khỏe mạnh tử tế và siêng năng. Lạy Thượng đế giáng phúc cho người mẹ khoan từ ấy ! Này con ! Con đừng quên vị ân nhân ấy, con ơi ! Mai sau, con nên người, con sẽ du lịch trong thế giới, con sẽ trông thấy những thị thành hoa lệ, những đài các nguy nga, nhưng con phải nhớ luôn luôn đến nếp nhà trắng tầm thường kia với cửa chớp khép, với vườn cây xanh, vì đấy là nơi bông hoa trí tuệ đầu tiên của con đã nảy nở. Mẹ tin rằng hình ảnh trường cũ của con sẽ in vào ký ức cho đến lúc tàn sinh cũng như không bao giờ mẹ quên được bóng dáng cái nhà cũ kỹ mà ở đấy mẹ đã nghe tiếng nói ban đầu của con.

Mẹ con.  

ĐẮM TÀU_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

59. ĐẮM TÀU

(Câu chuyện cuối cùng)

Cách đây vài năm, trong một buổi sớm mùa đông, một chiếc tàu lớn rời bến Li-véc-pôn (1) để sang Man-đảo (2). Kể cả 60 thủy thủ, thì trong tàu có tất cả hơn 200 người. Viên thuyền trưởng và những thủy binh phần nhiều là người nước Anh cả.

Trong số hành khách có mười người Ý, ba thương gia, một linh mục, vài nhạc công. Ở đầu tàu, trong số hành khách hạng ba có một cậu bé người Ý trạc 12 tuổi ; coi nét mặt nghiêm trang và quả quyết của cậu, người ta có thể biết cậu là người ở đảo Si-sin (3). Cậu ngồi một mình trên đống dây tàu, tựa vào một cái vali cũ. Da nâu, tóc đen, quần lấm rách, vai đeo túi rết, cậu nhìn tàu, nhìn bể với một nét mặt âu sầu, nét mặt của những kẻ bị đau đớn vì cảnh ngộ suy vi của gia đình.

Tàu đi được một lúc lâu, một thủy thủ người Ý dắt một em gái nhỏ ra đầu tàu, lại chỗ cậu bé, bảo :

- Mã-Lợi-Nga ơi ! Ta đã kiếm cho em một người bạn đồng hành đây.

Rồi người thủy thủ đi.

Mã-Lợi-Nga hỏi cô bé :

- Em đi đâu ?

- Em đi về Man-đảo, để thăm thầy đẻ em đang mong đợi, tên em là Duy-Liệt Phan-Gia-Nương.

Mã-Lợi-Nga không nói gì.

Một lúc sau, cậu lấy bánh và quả khô ở túi rết ra. Duy-Liệt cũng mở gói bánh "bít-quy" , hai em cùng ăn vui vẻ.

- Thú quá ! Sắp được khiêu vũ bây giờ !

Người thủy thủ Ý đi qua nói thế, rồi gió thổi càng mạnh, tàu tròng trành ghê sợ. Nhưng hai em chưa nếm mùi say sóng bao giờ nên không để ý.

Cô bé cười nụ. Cô bằng trạc tuổi bạn, nhưng cao hơn da cũng nâu quần áo cũng tầm thường như cậu, tóc buộc khăn mùi soa đỏ hai tay đeo vòng bạc con, người coi mảnh dẻ, yết ớt, có lẽ cô cũng đã chịu nhiều nỗi gian truân.

Lúc rồi, hai em kể chuyện nhà cho nhau nghe. Cậu bé, mồ côi cha mẹ. Cha cậu làm thợ, mới mất ở Li-véc-pôn được mười hôm nay. Ông lãnh sự Ý thấy cậu bơ vơ liền cấp giấy cho cậu về quê ở Pa-lec-mô. Cậu định về tìm mấy người thân tộc để nương nhờ.

Còn cô bé năm ngoái có bà dì đưa cô sang Luân Đôn (5), làm con nuôi để bớt cho cha mẹ một miệng ăn vì nhà cô thanh bạch. Được vài tháng, dì cô bị tai nạn ô tô, chết không để lại một đồng nào. Ông Lãnh sự Ý ở đây cũng cho cô về nước.

Vì thế cả hai đều được gởi người thủy thủ Ý trông nom.

Cô bé nói :

- Như thế là em trở về tay không, mà thầy đẻ em cứ yên trí là sau này thế nào em cũng có một cái vốn to. Nhưng dù sao thầy đẻ em vẫn thương yêu em và thấy em trở về được mạnh giỏi thì vui sướng biết dường nào ! Các em em cũng thế. Chúng nhớ em lắm. Em có bốn em mà em là chị cả.

Nói xong cô hỏi bạn :

- Thế anh cũng về tìm bà con?

- Anh cũng định thế, song không biết có ai chịu giúp đỡ anh không ?

- Những người ấy không yêu anh à?

- Anh chưa thể biết được .

Cô bé nói tiếp :

- Đến lễ Giáng sinh (6) này, em vừa đúng 12 tuổi.

Suốt ngày, hai trẻ ngồi cạnh nhau, khi nói chuyện tâm sự, khi nhìn mặt bể khơi: ai cũng tưởng là hai anh em. Lúc buồn, cô bé lại giở bít tất ra đan, còn cậu bé thì tư lự nhìn ra mặt bể.

Một buổi chiều kia, khi cậu đang đứng tựa bao lơn xem "động bể" bỗng một lớp sóng bạc đầu kéo đến vỗ vào mặt cậu, đồng thời tàu tròng trành, làm cậu ngã vập đầu vào ghế, máu chảy rỏng ròng.

Cô bé vội chạy hỏi :

- Anh có việc gì không?

Rồi cô tháo mùi soa trên đầu buộc vết thương cho bạn. Một giọt máu ở trán cậu rỏ xuống làm ố chiếc áo vàng của cô.

Cậu bé lấy làm cảm động và xin lỗi cô.

Trời tối, Mã-Lợi-Nga và Duy-Liệt vừa xuống phòng ngủ được một lúc thì trời nổi bão. Trên mui gió giật đùng đùng làm gãy cột buồm, rứt đứt ba chiếc sà lúp treo ở cạnh tàu và đánh bay bốn con bò buộc ở đằng mũi.

Tình trạng lúc bấy giờ thật là lộn xộn, không thể tả được. Một sự khủng bố lớn phát hiện trong tàu : tiếng kêu, tiếng khóc, tiếng cầu nguyện nổi lên mọi chỗ nghe rất thương tâm. Đêm càng khuya gió càng mạnh. Đến gần sáng thì phong ba lại càng kịch liệt!

Sóng ngang nước ngược trùm lấp cả tàu, gặp cái gì là đánh gẫy và cuốn đi. Nóc buồng máy bị gió đánh sụp xuống, nước tràn vào ồ ồ làm tắt cả lò, khói bay mù mắt ; tài xế đều phải bỏ chạy. Rồi bốn bên nước cứ cuồn cuộn chảy vào như suối, như thác.

- Bơm nước ra !

Viên thuyền trưởng vừa ra lệnh thì bỗng một trận gió giật phi thường làm đứt hết dây và phá tung các cửa, tức thì một cây nước lớn đổ vào đầy tàu.

Hành khách ai nấy rụng rời, mặt xám như gà cắt tiết, gào khóc như điên. Viên thuyền trưởng không để chậm một phút, sai buông luôn một chiếc thuyền xuống bể. Năm người lính thủy vào ngồi... Nhưng thuyền vừa chấm mặt nước bể thì bị một con sóng lớn đánh chìm nghỉm ! Hai người lính thủy chết đuối. Còn ba người kia hết sức bình sinh phấn đấu với sóng mới với được dây leo lên tàu.

Lúc ấy, nước đã gần tới bao lơn.

Một tấn thảm kịch diễn ra ở trên boong. Mẹ thất vọng ôm chặt con vào lòng. Bạn bè hôn nhau để vĩnh quyết. Mấy người nhát gan lánh vào trong phòng để khỏi nhìn thấy cái chết không tránh được. Một hành khách tự tử bằng súng lục lăn xuống chân thang. Một số đông người nữa chen chúc vào nhau đợi chết.

Tiếng kêu khóc lẫn trong gió gào nghe rất kinh hồn.

Mã-Lợi-Nga và Duy-Liệt, hai trẻ lúc ấy đều ôm vào cột buồm gẫy, mắt đăm đăm nhìn bể.

Bây giờ, gió đã bớt mạnh, sóng đã hơi yên, nhưng con tàu cứ dần dần chìm. Chỉ trong vài phút nữa là đắm xuống đáy bể.

- Cho sà lúp xuống bể , mau !

Theo lệnh thuyền trưởng, người ta thả chiếc sà lúp mà gió còn để sót lại. Mười bốn thủy thủ và hành khách được phép xuống.

Viên thuyền trưởng ở nguyên trên tàu.

Bọn thủy thủ kêu to :

- Mời đại úy xuống đây với chúng tôi !

Viên thuyền trưởng đáp :

- Ta phải chết tại nhiệm sở của ta.

Bọn thủy thủ kêu nài :

- Xin đại úy cứ xuống, mau gặp tàu đến cứu thì ta thoát nạn. Xin đại úy cứ xuống mau ! Không thì nguy đến tính mệnh !

- Ta ở lại.

Bọn thủy thủ nhìn hành khách trên tàu gọi :

- Còn một chỗ cho một người đàn bà.

Không thấy có ai trả lời. Bọn ấy lại kêu :

- Một trẻ em vậy !

Nghe tiếng ấy, Mã-Lợi-Nga và Duy-Liệt đều nhảy bổ ra mạn tàu như hai con thú dữ và tranh nhau kêu :

- Tôi ! Tôi !

Tiếng dưới thuyền đưa lên :

- Đứa bé xuống, đứa lớn ở lại vì thuyền đã nặng lắm rồi.

Thấy nói thế, cô bé kinh ngạc, sững người, nhìn Mã-Lợi-Nga bằng đôi mắt của kẻ hấp hối.

Mã-Lợi-Nga lại nhìn cô bé, trông thấy giọt máu đỏ ở vạt áo cô , nhớ ngay cái cử chỉ quí hóa của bạn, rồi một ý định cao thượng qua nét mặt cậu như một luồng chớp, cậu trả lời :

- Cô này nhẹ hơn tôi ! ....Em Duy-Liệt ơi ! Em còn cha, còn mẹ. Anh chỉ có một mình... Anh nhường chỗ cho em. Em xuống mau !

Người dưới thuyền kêu :

- Chùng chình mãi ! Quăng nó xuống đây !

Mã-Lợi-Nga liền ôm ngang Duy-Liệt ném xuống.

Cô bé kêu một tiếng là rơi tòm xuống bể. Một người thủy thủ mau tay cứu được và lôi lên thuyền.

Mã-Lợi-Nga đứng trên mạn tàu trông theo, trán cao ngạo tóc phất phới, vẻ bình tĩnh và trang nghiêm.

Thuyền từ từ xa, Duy-Liệt ngoảnh nhìn Mã-Lợi-Nga khóc thổn thức và đưa tay ra vĩnh biệt.

- Anh ở lại !

- Vĩnh quyết em !

Thuyền đã rời xa, nhấp nhô trong muôn nghìn lớp sóng. Trời u ám. Trên tàu không còn một tiếng kêu, nước ngập đến mui... Duy-Liệt không dám nhìn, giấu mặt trong hai bàn tay. Khi cô bé ngẩng đầu lên, thì con tàu đã biến mất! ... 

LỜI CẢM TẠ_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

58. LỜI CẢM TẠ

                                                        Thứ tư ngày 28

Mỗi khi tôi nghĩ lại và so sánh học lực của tôi hồi tháng mười năm ngoái với bây giờ thì tôi thấy hình như tôi đã tiến nhiều. Trong ký ức tôi đã chứa được nhiều điều mới. Khi tôi viết hoặc nói, tôi đã phô diễn tư tưởng được dễ dàng hơn. Đọc sách tôi cũng hiểu nhiều hơn trước. Tôi lại có thể tính toán và giúp một vài việc cho cha mẹ.

Được thế, cũng là nhờ ở nhiều người. Hôm nay là ngày tôi phải cám ơn các vị ấy. Trước hết tôi cảm tạ thầy giáo tôn quý của tôi bao giờ cũng khoan dung và yêu dấu tôi, mỗi một sự tiến bộ của tôi là một sự lao tổn cho thầy.

Tôi cảm ơn anh Đỗ-Sinh, người bạn hiền của tôi, nhờ những lời dẫn giải sốt sắng và phân minh của anh, tôi đã hiểu thấu mọi nghĩa khó khăn và vượt những kỳ thi được dễ dàng.

Tôi cảm ơn anh Tạ-Đinh, người bạn can đảm và khỏe mạnh đã tỏ cho tôi biết có quả cảm mới thành công.

Tôi cảm ơn anh Hạ-Long, một người bạn chính đại quang minh làm cho ai chơi với anh cũng phải trở nên đứng đắn nết na.

Tôi lại không quên cảm ơn các anh Cát-Sinh và Quyết-Tư, các anh đã nêu cho tôi tấm gương can đảm trong lúc biến, tấm gương bình tĩnh trong việc làm !

Nhưng cha ơi ! Chính cha là người con phải cảm tạ hơn hết vì cha vừa là ông thầy thứ nhất, vừa là người bạn thứ nhất của con, cha đã khuyên con biết bao nhiêu lẽ phải, đã dạy con biết bao nhiêu điều hay. Cha đã làm việc vất vả nhưng cha vẫn giấu kín nỗi ưu phiền, chỉ cốt làm cho sự học của con được dễ dàng và đời con được êm ấm.

Cả mẹ nữa, người mẹ hiền từ của con ơi ! Mẹ đã chia xẻ nỗi vui, nỗi buồn của con, mẹ đã học bài, đã làm việc cho con và đã đau khổ vì con ! Con xin quỳ trước mặt mẹ cũng như lúc con còn thơ, để tạ ơn mẹ.

Con xin dâng lại cha mẹ tất cả tấm yêu đương mà cha mẹ đã đặt vào trái tim con trong mười hai năm hy sinh và âu yếm để đền ơn sinh thành. 

CUỘC PHÁT THƯỞNG CHO THỢ THUYỀN_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

57. CUỘC PHÁT THƯỞNG CHO THỢ THUYỀN

                                                       Chủ nhật, ngày 25

Y hẹn, sáng nay chúng tôi đều đến nhà hát Việt-Tô dự lễ phát phần thưởng cho lớp thợ thuyền.

Nhà hát cũng đông đảo như hôm 14 tháng ba mới rồi, nhưng lần này công chúng phần nhiều thuộc về phái lao công.

Trong sân rạp, hai dãy ghế đầu là học trò hội "hợp ca" ngồi. Giờ khai mạc, các cậu đồng thanh hát một bài cung tặng chiến sĩ trận vong giọng tốt, văn hay quá, nên lúc hát xong, mọi người đều đứng dậy vỗ tay và kêu "bis" , khiến cho các cậu lại phải hát một lần nữa.

Đoạn, những người được thưởng bắt đầu diễn trước mặt ông Thị trưởng, ông Quận trưởng và nhiều viên chức khác. Các ông phát cho họ sách vở, giấy ban khen và bội tinh.

Tôi nhìn thấy "chú phó nề" ngồi một góc phòng với mẹ và ở cuối rạp thấy thoáng bóng ông hiệu trưởng và thầy giáo lớp tôi.

Thoạt tiên là học trò lớp hội họa lên lĩnh thưởng. Chúng tôi nhìn thấy thợ kim hoàn, thợ chạm đồ kim thuộc, thợ in thạch bản, thợ mộc, thợ nề. Kế tới lớp thương mại và lớp âm nhạc. Lớp này có cả mấy cô thiếu nữ và mấy cậu công nhân ăn mặc diêm dúa như ngày hội. Trước vẻ trang trọng ấy, công chúng vỗ tay như pháo. Cuối cùng là lớp phổ thông.

Lớp này gồm đủ người trong các nghề và họ ăn mặc nhiều lối khác nhau : tóc bạc có, râu đen có, người lớn có, trẻ em có. Những người trai trẻ thì vui vẻ, mau lẹ , các ông có tuổi ra chiều bối rối ngượng ngùng. Trong số đó, tôi thấy cả cha "chú phó nề" ông được phần thưởng thứ nhì. Công chúng vỗ tay hoan nghênh tất cả, trẻ cũng như già.

Nhiều người được thưởng có cả vợ con đi theo. Khi thấy cha lên đàn lĩnh giải, mấy em bé gọi và vỗ tay reo.

Một cậu bé quét mồ hóng cũng được thưởng. Mặt cậu hôm nay rửa sạch nhưng quần áo vẫn nhuộm màu than. Ông Thị trưởng hỏi han cậu ân cần và bắt tay khen ngợi. Kế đến lượt một người nấu bếp và một người quét đường : hai người này đều được gắn bội tinh.

Một cậu bé tập nghề, mặc áo của cha lụng thụng lên đàn lĩnh sách, bên dưới có mấy tiếng cười phát ra nhưng bị nhiều tiếng vỗ tay trùm át đi. Sau cậu đến một cụ già đầu hói, râu bạc rồi đến mấy người lính pháo thủ, lính đoan, lính vệ binh là hết.

Để bế mạc lễ này, các cậu trong ban "hợp ca" lại đứng lên hát bài quốc ca rất là hùng tráng.

Ra về, tôi nghĩ đến công việc của những người lao động phải làm thêm những phận sự hàng ngày đã thừa vất vả, nghĩ đến những thời giờ cần phải nghỉ ngơi mà không được hưởng nguyên vẹn, nghĩ đến sức cố gắng của những khối óc không quen học bài, của những bàn tay chai rắn vì lao dịch, lòng tôi cảm thấy một mối như vừa kính trọng vừa thân yêu những người lao công chịu khó, những người cha gia đình xứng đáng nói trên. 

THÚ QUÊ_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

56. THÚ QUÊ

                                                          Thứ hai, ngày 19

Cha tôi đã tha lỗi cho tôi và cho phép tôi theo anh Quyết-Tư và cha anh về vùng quê chơi. Chúng tôi vốn khát khao chút khí trời thoáng đãng trong sạch, nay được đi chơi, thật là vui vẻ như ngày hội.

Đúng hai giờ chiều hôm qua, Đỗ-Sinh, Hạ-Long, Ngạc-Phi, Cát-sinh, cha anh Quyết Tư, anh Quyết-Tư, và tôi đều tề tựu tại vườn "Ông Tượng"... Ai nấy đều mang theo hoa quả, bánh, trứng để ăn đường. Tôi mang một cái bát gỗ, một bình sắt tây, Hạ-Long xách một bầu rượu vang trắng, Quyết-Tư đeo một cái binh toong to tướng của cha anh đi lính ngày xưa đựng đầy rượu vang đỏ, Cát-Sinh cắp bên cái yếm thợ rèn, một chiếc bánh hai cân. Chúng tôi đáp ô-tô hàng ra ngoại châu thành chừng năm, sáu cây số.

Nửa giờ sau, chúng tôi xuống xe và rẽ vào một cánh đồng cỏ bao la, xa xa nổi mấy ngọn đồi. Trời xanh cỏ biếc ! Gió thổi hiu hiu. Thực là xinh đẹp và mát mẻ vô cùng ! Chúng tôi đi, chúng tôi chạy, chúng tôi nằm lăn ra cỏ, chúng tôi gội đầu trong suối, chúng tôi nhảy qua bờ rào...!

Cha anh Quyết-Tư, áo vắt vai, miệng ngậm tẩu, đi sau nhìn chúng tôi, thỉnh thoảng lại thét lác cho chúng tôi đừng nghịch quá rách cả áo quần. Hôm nay anh Cát-Sinh cũng huýt còi, có lẽ trời mưa mất! Quyết-Tư mau lẹ như con nai, vừa đi vừa lấy cành cây gọt đủ thứ : cánh cối xay, thìa, đĩa, ống tiêm rất khéo ! Đỗ-Sinh chốc chốc lại đứng lại bảo chúng tôi tên các cây cỏ và sâu bọ. Sao mà anh biết lắm thế ? Không biết anh học những khoa ấy tự bao giờ! Hạ-Long im lặng gặm bánh : từ khi mẹ anh mất đến giờ, anh có vẻ kém vui, song lòng anh vẫn tốt như xưa. Anh giơ tay đón mỗi khi chúng tôi qua hố, qua cầu. Cát-Sinh sợ bò như cọp vì ngày còn bé anh bị bò húc một lần. Hạ-Long biết ý mỗi khi gặp bò là anh đứng chắn cho Cát-Sinh đi qua.

Chúng tôi cứ vừa đi vừa chơi như thế cho tới địa phận làng Mặc-Thiện. Ở đây có nhiều đồi, ngọn nào cũng có cây cao bóng rợp. Chúng tôi thi nhau lên đồi, xuống đồi, chúng tôi nhảy nhót lăn lộn...

Cát-Sinh nhảy qua bụi, rách quần, thẹn đỏ mặt. May sao Ngạc-Phi có sẵn ghim trong túi đem ra díu lại cho bạn.

Ngạc-Phi một mình thơ thẩn nhặt sỏi, nhặt đá, chắt chiu giấu kỹ tưởng trong có ngọc, có vàng.

Đỗ-Sinh, Quyết-Tư và tôi, ba người hết chạy nhảy lại leo trèo, hết đùa chỗ rậm lại chơi chỗ nắng, hò reo vùng vẫy như một bọn điên. Cuối cùng mệt lả, chúng tôi mới chịu lên một ngọn đồi rồi gọi nhau hội họp dưới bóng cây, trên đám cỏ để ăn uống. Đứng trên đỉnh đồi chúng tôi nhìn ra một bức toàn cảnh rất đẹp : dưới chân một cánh đồng mênh mông xanh rợn, xa xa là dãy An-Sơn, sườn nhuộm sắc lam, đầu phô tuyết trắng !

Chúng tôi đói quá ăn rất ngon miệng. Cha anh Quyết-Tư hái lá bi làm đĩa đựng giò và phân phát đồ ăn cho chúng tôi. Chúng tôi vừa ăn vừa nói chuyện về thầy giáo, các bạn vắng mặt và bàn về chuyện thi.

Cha anh Quyết-Tư uống rượu vui vẻ lắm, ông bảo chúng tôi :

- Những người hàng củi cần uống rượu hơn là các cậu học trò, vì bé mà uống rượu thì có hại.

Chúng tôi đáp :

- Chúng tôi không biết uống. Mời ông uống thật say !

Ông nói tiếp :

- Các cậu chơi đùa với nhau hôm nay có thích không?

Chúng tôi đồng thanh đáp "có" và mong thỉnh thoảng lại có cuộc đi chơi này.

Ông nói :

- Bây giờ còn nhỏ, các cậu chơi với nhau xem chừng thân thiết lắm. Nhưng một mai, cậu An-Di, cậu Đỗ-Sinh làm luật sư hay giáo sư chẳng hạn, còn các bạn khác kẻ làm thợ, người buôn, lúc ấy có lẽ "ôi thôi" tình bè bạn !

Đỗ-Sinh đáp :

- Đời nào ! Đối với tôi , Hạ-Long sẽ vẫn là Hạ-Long, Cát-Sinh sẽ vẫn là Cát-Sinh, các bạn khác cũng thế, dù tôi có làm đến Hoàng đế nước Anh chăng nữa, tình cố cựu vẫn y nguyên.

Cha anh Quyết-Tư nâng cốc, nói :

- Khá lắm ! Khá lắm ! Cậu nói nghe được ! Học đường vạn tuế ! Học đường là một gia đình chung cho kẻ khó cũng như người giàu ! Tôi nâng cốc này để chúc cho tình thân ái của các cậu được lâu dài !

Chúng tôi đều vỗ tay khen.

Trời gần tối. Chúng tôi xuống đồi, dắt tay nhau vừa chạy vừa hát. Qua bờ sông Bô-hà, chúng tôi đã thấy lập lòe trăm nghìn con đom đóm giỡn bay trên cỏ và dưới sông sóng vỗ đen ngòm !

Về đến vườn "Ông Tượng", chúng tôi cùng nhau chia tay và hẹn chủ nhật tới sẽ lại gặp nhau trong cuộc phát thưởng cho thợ thuyền. 

CHA TÔI_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

55. CHA TÔI

                                               Thứ bảy, ngày 17

An ơi ! Chắc hẳn những bạn con như Quyết-Tư và Hạ-Long không bao giờ trả lời cha mẹ một cách vô lễ như con đã đối với cha con chiều hôm qua. Con phải thề cùng mẹ rằng từ rày con sẽ không thế nữa. Mỗi khi cha con mắng con là y như con nói trả những câu rất vô lễ. Con nên tưởng tượng đến một ngày kia – mà ngày ấy không thể tránh được – cha con hấp hối trên giường bệnh gọi con lại gần để trối trăn. Khi đó, nghe những câu nói cuối cùng của cha, chắc lòng con sẽ phải thổn thức, ân hận vì đã có điều ở tệ với cha. Lúc bấy giờ con mới hiểu rằng : trước kia cha con thực là một người bạn tốt của con ; mỗi khi bất đắc dĩ phải phạt con thì lòng cha đau đớn hơn con và chỉ vì muốn cho con sửa lỗi nên cha mới phải làm cho con khóc.

Trừ lòng yêu con, thương con, còn ngoại giả cha con giấu hết. Nào con có biết : những khi phải lao tâm lao lực quá, tưởng mình chằng còn sống được bao lâu nữa, cha con lại lo buồn cho con sau này sẽ phải chơ vơ và không nơi nương tựa ! Nào con có biết : bao phen bị mối ưu phiền ấy ám ảnh, cha con đã vào giường con đang giấc ngủ say, đứng đó nhìn con mà nghĩ ngợi ! Nào con có biết : lắm khi cha con đang chán nản về việc đời không được như ý, chợt nhìn thấy con là mọi nỗi sầu đều tiêu tan cả vì người cha vất vả ấy cần đến tình yêu của con mới được yên lòng và trở nên can đảm.

Trong lúc cha con đang trông mong vào lòng hiếu thảo của con, bỗng thấy con mang lòng lãnh đạm, tệ bạc thì cha con đau khổ biết dường nào! Con đừng lầm lạc vào con đường bội nghĩa vong ân ấy. Con nên nghĩ rằng ở đời này không có cái gì là vững bền cả, con có thể mồ côi cha lúc con còn bé... con có thể mất cha trong một năm nữa, một tháng nữa hay ngày mai cũng không biết chừng !

Ôi ! đến lúc bấy giờ con sẽ thấy cảnh vật ở chung quanh con thay đổi cả, con sẽ nhìn thấy nhà ta vắng vẻ quạnh hiu, con sẽ trông thấy mẹ con đầu tang tóc rối, âm thầm chua xót ! Thôi ! Con ơi, mẹ nói đã nhiều. Con hãy lên nhà tìm cha con, ôm gối cha mà xin lỗi.

Mẹ con.   

32 ĐỘ_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

THÁNG SÁU

54. 32 độ (1)

                                                Thứ sáu, ngày 16

Bây giờ đã sang tiết hè, trời nóng quá ! Người đã thấy nhọc và kém vẻ tươi tắn của mùa xuân. Cổ và chân đã thấy mỏi, đầu muốn ngả, mắt muốn nhắm. Anh Niên-Ly khổ về nóng nực, mặt mũi xanh xao thỉnh thoảng lại gục đầu xuống vở ngủ một giấc dài. Anh Hạ-Long khôn hơn, bao giờ cũng có ý dựng sách trước mặt để thầy giáo khỏi nhìn thấy đôi mắt đỏ ngầu. Còn anh Cát-Lộ cứ kêu ra rả rằng lớp đông người quá, không đủ không khí thở. Coi đó, có thể biết : mùa hè đến, chúng tôi đã cố gắng biết là bao nhiêu để học tập.

Nhìn qua cửa sổ, tôi thấy cây cối xanh tốt, bóng rợp rung rinh như muốn khêu gợi sự nô đùa mà tôi buồn. Ngày nào cũng phải ngồi giam trong buồng học với cái nóng nung người như thế này thì thực là khó chịu quá ! Tuy nhiên, mỗi khi thấy mẹ tôi đón tôi ở cửa trường có ý thương hại thì tôi lại ra vẻ bình tĩnh. Mỗi khi mẹ tôi thấy tôi loay hoay viết lách và hỏi tôi :"Con có nhọc không?" thì tôi lại làm bộ nhanh nhẹn thưa "không" để mẹ tôi được yên lòng.

6 giờ sáng nay, mẹ tôi gọi dậy để học bài, thấy tôi uể oải, mẹ tôi khuyên :

- Con hãy chịu khó đi học, con ạ ! Chỉ còn ngót tháng nữa, con sẽ được nghỉ hè. Mẹ sẽ cho con về quê chơi. Con còn sung sướng hơn bao nhiêu trẻ không có nghỉ hè. Con chẳng xem trong lúc trời nóng như thiêu như đốt, những đứa trẻ nhà quê phải dãi thân ở giữa cánh đồng ? Những đứa trẻ học nghề luôn luôn phơi mặt bên cạnh lò nấu thủy tinh ? Những cái nóng ấy còn khó chịu gấp mấy cái nóng ở nhà trường !... Cố lên con ạ !

Thêm vào những tấm gương nhẫn nại mà mẹ tôi vừa nói, chúng tôi còn có cái gương hoạt động nữa vẫn ở ngay cạnh mình. Đó là Đỗ-Sinh. Anh không biết nhọc mệt là gì. Mùa hạ cũng như mùa đông, bao giờ anh cũng tỏ ra nhẹ nhàng, mau mắn.

Trong lớp còn có hai người học trò nữa vẫn tỉnh táo và chăm chú là anh Tạ-Đinh, mới chế ra được môn thuốc chữa bệnh ngủ gật là tự véo vào đùi mình và Ngạc-Phi, anh chàng làm tiền cứ luôn tay làm những cái quạt giấy để bán cho anh em. Nhưng người can đảm nhất có lẽ là anh Quyết-Tư đáng thương, ngày nào cũng phải dậy từ gà gáy để vác củi giúp cha ; vì thế cứ đến gần mười một giờ là mắt anh híp lại, đầu anh rũ xuống... Biết thế, anh hết sức cựa cậy hay tự đập vào gáy cho tỉnh ngủ ; có khi anh xin phép ra ngoài để rửa mặt hay nhờ người ngồi bên cạnh cấu hộ cho rõ đau. Sáng nay, không gượng được nữa, anh gục xuống bàn làm một giấc thật say.

Thầy giáo gọi :

- Quyết-Tư !

Anh không biết gì.

Thầy giận gọi lần nữa :

- Quyết-Tư !

Bỗng một người bạn ở gần nhà anh đứng lên mách :

- Thưa thầy, anh ấy đội củi từ 5 giờ sáng ạ.

Thầy để yên anh ngủ và giảng tiếp bài. Nửa giờ sau, thầy sẽ xuống bàn, thổi vào trán anh, anh sực tỉnh, thấy thầy, sợ quá ! Nhưng thầy vỗ vai anh bảo :

- Thầy không mắng con đâu. Giấc ngủ của con không phải là giấc ngủ của đứa lười. Sáng nay, con đã làm nhiều, thầy biết.

-----------------------
(1) Ở xứ thuộc ôn đới, mùa hè, hàn thử biểu lên đến 32 độ là nóng lắm.

ĐI NGOÀI PHỐ_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

53. ĐI NGOÀI PHỐ

                                                     Thứ ba, ngày 30

Hôm kia, khi con ở trường câm về, con đã xô phải một người đàn bà. Lần sau, con phải có ý tứ hơn vì ở phố con cũng có bổn phận. Lúc ở nhà, khi ở trường, con đã giữ gìn các cử chỉ của con được đứng đắn, cớ sao ra phố là nơi công chúng qua lại, con lại xao lãng ? Con ơi ! Con nên nhớ những khi gặp những người già nua, những kẻ nghèo khó, những đàn bà ôm dắt trẻ thơ, những kẻ tàn tật, những người khuân vác nặng nề, những người đầu tang tóc rối, con phải nhường bước.

Ta phải kính trọng tuổi thọ, cảnh cơ hàn, tình mẫu tử, cảnh tàn tật, sự lao khổ và sự tử vong.

Mỗi khi con thấy xe đến chân mà người ta không biết, nếu là người lớn thì con gọi bảo, nếu là trẻ con thì con chạy dắt vào.

Đứa trẻ kia đứng khóc một mình, con chạy lại hỏi han, dỗ dành hoặc chỉ bảo. Cụ già nọ đánh rơi gậy, con lại nhặt giúp. Gặp trẻ con cãi nhau, con đứng lại can ngăn. Gặp người lớn đánh nhau, con hãy tránh xa để khỏi phải nhìn tấn kịch tương tàn nó sẽ làm trơ rắn lòng con.

Gặp người bị trói giải qua đường, con không nên nhập bọn với những kẻ tò mò độc ác mà nhìn người ta, vì có khi họ là người oan uổng, vô tội.

Khi có đám ma đưa qua, đừng cười nói với bạn con nữa, hãy ngả mũ chào, vì biết đâu ngày mai, nhà con cũng có người tạ thế.

Trông thấy những trẻ em trường bà Phước xếp hàng đi qua, mù lòa có, câm điếc có, què quặt có, mồ côi có, vô thừa nhận có, con nên giữ lễ độ và tưởng tượng rằng đó là những số phận xấu hèn và những tấm lòng từ thiện của loài người đang diễn trước mặt con.

Có ai hỏi thăm đường, con phải trả lời cho lễ phép. Đừng chế nhạo ai, đừng chạy nhảy, đừng nô đùa, đừng hò reo, đừng xô đẩy, phải giữ luật đi đường. Con phải biết rằng chỉ liếc trông qua cách cử chỉ của nhân dân đi ngoài phố mà người ta có thể xét đoán được trình độ giáo dục của cả một dân tộc. Ở xứ nào mà con nhìn thấy những điều thô bỉ ở ngoài đường, tất con sẽ nhìn thấy những điều thô bỉ ở trong nhà.

Nếu một mai con phải đi xa, con sẽ thấy hình ảnh thành phố con là nơi chôn nhau cắt rốn, là chốn quê hương của tuổi thơ hiển hiện luôn luôn trong óc con . Ở thành phố ấy, con đã tập đi những bước thứ nhất do tay mẹ con dắt ; ở thành phố ấy, con đã học bài thứ nhất do thầy con dạy, và ở đấy con đã làm quen với những người bạn thứ nhất trong đời con. Vậy con hãy yêu tỉnh thành con, cùng là phố xá và nhân dân, hễ ai nói động đến thành phố con, con phải hết lòng bênh vực.

Cha con.   

TRƯỜNG CÂM ĐIẾC_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

52. TRƯỜNG CÂM ĐIẾC

                                                       Chủ nhật, ngày 28.

Sáng nay có một người gọi cửa. Tôi nghe thấy cha tôi kêu tiếng ngạc nhiên :

- A ! Bác Giục !

Bác Giục là người làm vườn cũ nhà tôi quê ở Công-đô.

Sang Hy-lạp làm cho sở hỏa xa ba năm, nay bác mới về, tay xách một gói lớn. Trông bác hơi già nhưng vẫn tươi tỉnh và vui vẻ như xưa.

Cha tôi mời bác vào, nhưng bác có ý vội vã từ chối và hỏi luôn :

- Nhà tôi bình yên chứ ? Cháu Lưu-Gia độ này thế nào ?

Mẹ tôi đáp :

- Bình yên cả. Còn Lưu-Gia thì tôi mới vào thăm được mấy hôm nay.

Bác Giục mừng quá, gửi gói đồ rồi vào trường câm điếc thăm con. Cha tôi cho tôi đi theo.

Đi đường, bác nói chuyện với tôi, có ý buồn :

- Tội nghiệp cho em Lưu-Gia ! Mới lọt lòng ra đã phải chịu cái tật xấu xa. Nghĩ nỗi tôi không bao giờ được nghe thấy tiếng em gọi "cha" và em không bao giờ được nghe thấy tiếng tôi gọi "con ơi" ! , những tiếng thân yêu phát ra tự tim, huyết thì tôi buồn không biết chừng nào ! May mà có người mách và giúp cho em vào trường, tôi cũng đỡ phiền. Em vào đây từ năm lên 8, tính đến nay đã 11 tuổi rồi. Chắc em đã lớn lắm rồi, cậu nhỉ? Em đã nói chuyện được bằng dấu hiệu chưa ? Em có vui không ? Hở cậu ?

Tôi đáp :

- Trường Câm Điếc đây rồi. Bác vào sẽ biết.

Chúng tôi tới cổng, người gác ra hỏi. Bác Giục nói :

- Tôi là cha em Lưu-Gia. Hôm nay xin phép vào thăm.

Người gác đáp :

- Các cô ấy đang chơi. Để tôi thưa với bà giáo. Mời ông vào tạm phòng khách.

Vài phút sau, cửa phòng mở. Một bà giáo dắt tay một cô gái nhỏ vào.

Hai cha con nhìn nhau một lúc rồi ôm lấy nhau vừa khóc vừa mừng.

Cô bé mặc áo chùng trắng, dọc đỏ, và đeo một cái yếm xanh.

Vuốt ve con xong, bác Giục lùi lại ngắm nhìn con gái rồi kêu to :

- Trời ơi ! Con tôi chóng lớn và xinh đẹp quá !... Thưa bà, bà là bà giáo dạy cháu. Xin bà bảo cháu ra một vài dấu hiệu để nói chuyện với tôi xem thế nào ?

Bà giáo mỉm cười sẽ bảo cô bé đứng cạnh đang nhìn bà :

- Ông này là ai ?

Cô bé cười và phát ra một thứ tiếng như tiếng mọi nhưng rõ ràng :

- Thưa cô, cha... con... đấy !

Bác làm vườn sửng sốt và reo lên như một người điên :

- Con tôi biết nói à ? Chết chửa ! Thế mà tôi không biết. Con tôi biết nói rồi. Trời ơi ! Con nói nữa cho cha nghe.

Bác Giục ôm và bế con lên hai, ba lần có vẻ sung sướng lắm.

- Thưa bà thế ra cháu không phải nói chuyện bằng hiệu, bằng ngón tay ?

Bà giáo đáp :

- Thưa ông, học bằng hiệu là lối cổ, lối ấy đã bỏ rồi. Bây giờ chúng tôi dạy theo lối mới gọi là phép "khẩu truyền" ông vẫn chưa rõ à ?

- Thưa bà, tôi không hiểu, vì đã ba năm nay tôi đi ngoại quốc. Nhà có viết thư nhưng tôi vẫn yên trí, "cháu biết nói" là "nói bằng hiệu", chứ không ngỡ cháu nói ra tiếng... Con ơi ! Con có biết cha nói gì không ? Con trả lời đi !

Bà giáo đỡ lời :

- Ông ơi ! Cháu không nghe thấy gì đâu vì cháu điếc. Nhưng nhìn môi ông cử động, cháu có thể nhận ra ông nói câu gì. Tuy miệng cháu nói được, nhưng tai cháu vẫn không nghe thấy tiếng mình phát ra. Sở dĩ cháu nói thành tiếng là vì chúng tôi dạy cháu vừa vận động môi, vừa do lồng ngực và cuống họng phát ra từng "chữ" từng "vần"...

Bác làm vườn ghé vào tai hỏi con :

- Cha vào thăm, con có thích không ?

Cô bé ngẩn người đứng im.

Bà giáo cười bảo bác Giục :

- Lưu-Gia không trả lời vì không được nhìn miệng ông nói. Bây giờ ông quay lại trước mặt cháu và nhắc lại câu ông vừa nói thì cháu hiểu ngay.

Người cha nhìn mặt con, nói :

- Cha đã về, cha không đi nữa, con có sung sướng không ?

- Cha về và không bỏ con đi nữa, con rất lấy làm sung sướng.

Bác làm vườn hỏi thử con mấy câu nữa :

- Tên mẹ con là gì ?

- An-Tố-Nga.

- Tên chị con là gì ?

- An-Đế-Liên

- Trường này gọi là trường gì ?

- Trường Câm Điếc.

- Hai lần mười là bao nhiêu ?

- Hai mươi.

Bác làm vườn rất hoan hỉ, quay lại nói với bà giáo :

- Thưa bà, chúng tôi cảm ơn bà một trăm lần, một nghìn lần. Và xin bà tha lỗi cho chúng tôi là kẻ quê kệch, không biết giãi bày thế nào để cảm ơn bà.

Bà giáo nói :

- Không những cháu đã biết nói, cháu còn biết viết và biết tính nữa. Cháu biết hết cả tên những đồ vật thường dùng, biết đôi chút về sử ký và địa dư. Hiện giờ cháu đang ở lớp Ba. Học hết hai năm nữa cháu sẽ có một nền học thức phổ thông và có thể đi làm việc. Hiện đã có nhiều em học ở đây ra bán hàng cho các hãng buôn rất đắc lực... Chúng cũng làm được đủ bổn phận như người thường.

Chợt có tiếng trẻ tập đọc ở trên trường đưa xuống. Bác làm vườn thấy lạ, lắng tai nghe. Bà giáo bảo :

- Ông để tôi gọi một em ở lớp Một xuống đọc ông nghe.

Nói xong, bà ra hiệu cho người gác gọi. Lát sau người gác đưa một cô bé 8, 9 tuổi xuống. Cô này mới vào đây được ít lâu.

Bà giáo há mồm như người đọc chữ Ơ ra hiệu cho cô học trò đọc theo.

Cô bé đọc :

- Ô.

- Không phải thế.

Nói xong, bà giáo liền cầm hai bàn tay học trò, một để vào cổ họng mình, một để vào ngực mình rồi tự đọc : Ơ.

Cô bé nhận kỹ luồng hơi ở ngực phát ra và đi qua cuống họng thế nào rồi bắt chước đọc lại rất đúng : Ơ.

Rồi vẫn dùng cách ấy, bà dạy cô bé đọc những chữ C và D.

Bác làm vườn nghĩ một lúc nói :

- Thưa bà, dạy như thế này mất nhiều công và phải kiên nhẫn lắm mới được. Thiết tưởng ở trên đời này không có thứ phần thưởng gì xứng đáng để đền công các bà... Thưa bà, tôi có thể chào và cảm ơn bà Đốc được không ?

- Bà Đốc không có đây. Nhưng có một người khác mà ông đáng cảm ơn. Theo lệ ở đây thì những trò bé thường giao cho trò lớn trông nom như người chị, người mẹ trong nhà. Cháu Lưu-Gia ở đây giao cho một em 17 tuổi trông nom. Em này là con một người làm bánh, ở với Lưu-Gia rất tốt. Hai năm nay, chính em ấy đã giúp Lưu-Gia mặc áo, đội mũ, đã dạy Lưu-Gia khâu vá và lúc nào cũng ở cạnh Lưu-Gia.

- À ! Này ! Lưu-Gia ơi ! Mẹ con ở đây tên là gì ?

Lưu-Gia cười đáp :

- Cát-Tiên, tử tế lắm !

Người gác theo hiệu bà giáo chạy đi một lúc thì có một cô câm điếc khỏe mạnh, tươi tỉnh, tóc vàng, áo sọc đỏ và yếm xanh xuống. Trông thấy người lạ, đôi má ửng hồng, cô cúi đầu cười nụ.

Lưu-Gia chạy lại nắm tay Cát-Tiên và nói :

- Cát-Tiên.

Bác Giục bèn bắt tay Cát-Tiên và nói :

- Cảm ơn em. Ta chúc cho em và gia quyến em được hưởng phúc lành. Em hãy nhận lấy những lời chúc tụng thành thực của một người thợ, một người cha khốn nạn, em ạ !

Cô bé chỉ vuốt ve Lưu-Gia không trả lời .

Bà giáo nói :

- Ông có thể cho Lưu-Gia về ngay bây giờ.

- Xin phép bà cho cháu vè Công-đô, mai tôi sẽ đưa cháu lên.

Lưu-Gia chạy vào đội mũ, khoác măng tô rồi ra với cha.

Trước khi ra về, bác Giục đưa một đồng tiền vàng xin cúng vào nhà trường, nhưng bà giáo không nhận, bỏ vào túi gi-lê Lưu-Gia và nói :

- Ở đây, chúng tôi không lấy một vật gì của ai cho cả. Vả ông đã phí bao nhiêu mồ hôi nước mắt mới kiếm được đồng tiền... Chúng tôi rất cảm động về lòng chân thực của ông và xin cảm ơn ông .

Hai cha con chào bà giáo và dắt nhau ra.

Ra đến đường, cô bé nhảy nhót và kêu to :

- Hôm nay trời đẹp quá !

QUÊ NGƯỜI TÌM MẸ_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

51. QUÊ NGƯỜI TÌM MẸ

(Câu chuyện hàng tháng)

Cách đây vài năm có một em bé 13 tuổi con một người thợ đã mạo hiểm đi một mình từ thành Giê-nơ (1) sang Mỹ Châu để tìm mẹ.

Tên cậu là Mã-Nhĩ-Kha. Nhà cậu nghèo. Cha làm thợ kiếm không đủ ăn nên mẹ cậu phải đi ở cho một nhà ở thành Buê-nô-de (2), thủ phủ nước cộng hòa Á-căn-đình ở Nam Mỹ Châu. Sở dĩ mẹ cậu phải đi xa như thế là vì ở bên ấy những người làm được trả công cao.

Tại thành Buê-nô-de, cha cậu có một người em họ mở hiệu buôn, nên tin tức cứ do người này nhận và gửi giúp.

Năm thứ hai, ở nhà chỉ nhận được một lá thư nói bà bị bệnh rồi thôi, không tiếp được tin gì khác nữa. Cha cậu viết thư hỏi người em họ, đợi mãi không thấy trả lời. Cha cậu liền viết thẳng cho người chủ nhà, thư bị trả lại vì đề sai địa chỉ. Sốt ruột, cha cậu làm đơn nhờ tòa Lãnh sự Ý ở đấy điều tra giúp nhưng cũng vô hiệu vì có lẽ mẹ cậu tưởng nghề đi ở là hèn nên đã giấu tên để khỏi phương hại đến danh dự của gia đình.

Thấy cha buồn rầu, Nhĩ-Kha quả quyết xin cha cho phép sang Nam Mỹ tìm mẹ. Cha cậu đang phân vân, may sao lại có người bà con quen với một viên quan Ba tàu thủy xin cho cậu được vé hạng ba không mất tiền nên ý định của cậu được thực hiện ngay.

Một buổi chiều đẹp về tháng tư, cha cậu đưa cậu xuống tàu.

Mất 27 ngày lênh đênh trên mặt bể, cậu âm thầm chịu bao nhiêu nỗi khổ tâm : phần nhớ nhà, phần lo mẹ có khi qua đời, phần bị say sóng, lắm khi tưởng đến phải bỏ thân trong bể cả. Một buổi rạng đông tháng năm, tàu cập bến Buê-nô-de , trên sông Pơ-lát-ta (4).

Sau khi từ biệt người bạn đồng hành là một ông già người xứ Lom-bác-đi (5) (nước Ý), cậu xách va-li lên bộ thẳng đường vào thành phố.

Cậu hỏi thăm mãi mới tìm được phố Lô-dác (6) là nơi người chú họ tên là Mỹ-Liên ở đấy. Đến số nhà 171 hỏi thăm thì có một người đàn bà trả lời bằng tiếng Ý :

- Ông Mỹ-Liên đã mất vài tháng nay. Cửa hàng bán lại cho tôi rồi !

Được tin như sét đánh bên tai, cậu xanh mặt lại hỏi :

- Ông Mỹ-Liên quen với mẹ tôi. Mẹ tôi ở cho ông Mễ-Cơ-Niên tỉnh này. Vậy bà có biết nhà, xin làm ơn chỉ giúp. Tôi đi từ nước Ý sang đây chỉ có việc tìm mẹ tôi.

Bà chủ động mối thương tâm, liền gọi thằng nhỏ vẫn chạy giấy cho ông Mỹ-Liên ra hỏi, nó biết ngay và vui lòng dẫn cậu lại nhà ông Mễ-Cơ-Niên cách đấy không xa.

Đến nơi, cậu giật chuông, một người con gái ra mở cửa.

Cậu hỏi, người con gái ấy trả lời bằng tiếng Tây Ban Nha :

- Nhà ông ấy đã dọn về Quốc-đô-Hoa (7) rồi.

- Thành Quốc-đô-Hoa ở đâu, thưa cô ? U già người Ý, mẹ tôi đó, có đi theo không ?

Người con gái chạy vào gọi cha. Một ông to lớn, râu đen ra hỏi đầu đuôi. Thấy vậy, ông thương tình mời cậu vào nhà, cấp cho ít tiền và viết một phong thư giới thiệu cậu với một người bạn ở tỉnh Bô-ca (8) nhờ ông này tìm cách giúp cậu đi tới Rô-da-ri-ô (9) và gửi cậu đến Quốc-đô-Hoa. Vị ân nhân ở Bô-ca lại cho cậu một tấm thiếp để đưa cho một người bạn thân ở thành Rô-da-ri-ô. Sau 3 ngày và 4 đêm đi thuyền trên sông Pa-ra-na (10), cậu tới thành phố Rô-da-ri-ô vào một buổi sáng. Thành phố này ở ngay bờ sông, những bóng lầu đài tráng lệ phản chiếu xuống mặt sông coi rất ngoạn mục. Vào thành phố Rô-da-ri-ô, cậu có cái cảm giác như là lộn lại các thành phố khác mà cậu đã qua vì trước mặt vẫn thấy những phố dài dằng dặc, thẳng băng và chia ra các ngả trong một khoảng đất phẳng phiu, hai bên vẫn thấy nhà cửa trắng thấp và diêm dúa như những hoa trang trên bãi bể, trên đầu vẫn thấy những dây điện báo chằng chịt như màng nhện.

Cậu tìm được đến vị cứu tinh ghi trong tấm thiếp, vào hỏi thì người quản gia đáp :

- Ông chủ và cả gia quyến vừa mới về quê ở Buê-nô-de rồi.

Cậu thất vọng kêu :

- Chết chửa ! Tôi làm thế nào bây giờ ? Tôi một thân một mình đến đây, cần gặp ông chủ để người giúp cho một việc...

Người quản gia sừng sộ :

- Đã bảo đi vắng ! Giúp cái gì ? Ở đây đã thừa dân Ý lắm rồi ! Mày trở về nước Ý mà xin ăn!

Cậu cực nhục vô cùng, xách va-li trở ra, óc rối bời bời.

Biết làm thế nào bây giờ ? Từ Rô-da-ri-ô đến Quốc-đô-Hoa còn cách một ngày xe lửa nữa mà trong túi chỉ còn có vài lira.

Buồn và mệt, cậu đặt cái va-li xuống hè, ngồi lên trên, lưng dựa vào tường, hai tay bưng mặt...

Chợt có người đến vỗ vai hỏi bằng tiếng Ý :

- Ngồi làm gì đây ?

Cậu ngẩng nhìn thì ra ông lão đồng hương đã cùng đi với cậu một chuyến tàu.

Cậu kể hết sự tình, ông già nghĩ được một diệu kế. Ông liền đưa cậu vào khách sạn "Ngôi sao nước Ý" giữa lúc những kiều dân Ý đang ăn uống. Ông giới thiệu cậu là đứa con nhỏ đã vượt trùng dương và chịu đói khát để tìm mẹ. Ai cũng có lòng thương hại cậu, vì thế trong có mười phút đã thu được 40 lira.

Sáng hôm sau, cậu lên tàu đi Rô-da-ri-ô, chập tối thì đến nơi.

Nhờ một vị linh mục trỏ đường, cậu tìm đến nhà kỹ sư Mễ-Cơ-Niên gõ cửa, có một bà già cầm đèn ra hỏi bằng tiếng Tây Ban Nha :

- Hỏi ai ?

Cậu đáp :

- Tôi hỏi ông kỹ sư Mễ-Cơ-Niên.

Bà già khoanh tay vào ngực, lắc đầu đáp :

- Em cũng hỏi ông Mễ-Cơ-Niên à ? Đã ba tháng nay người ta cứ đến nhiễu mãi. Những tin đăng báo vẫn chưa đủ à ? Dễ thường phải yết thị khắp các phố phường là ông Mễ-Cơ-Niên đã dọn đi Tuy-quy-măng (11) rồi người ta mới để yên ?

Nhĩ-Kha phát uất nói :

- Trời ơi ! Có lẽ tôi phải chết ở đây và không được nhìn mặt mẹ tôi !... Xin bà làm ơn bảo giùm tỉnh ấy ở đâu ? Và cách bao xa ?

- Thành Tuy-quy-măng cách đây bốn năm trăm dặm.

Nhĩ-Kha nức nở khóc .

Bà già thương hại bảo :

- Nhà số 3 đầu phố này có người lái buôn thường chở hàng bằng xe bò đi Tuy-quy-măng. Em thử lại hỏi xem họ có cho đi nhờ không ?

Nhĩ-Kha lại hỏi thì người lái buôn bảo :"Hết chỗ rồi !"

Trong lưng chỉ còn 15 lira, cậu kêu van với người lái buôn xin đưa cả và đi đường có việc gì xin làm giúp.

Người lái buôn nói :

- Ta không đi Tuy-quy-măng. Lần này, ta đưa hàng đi Săng-ta-gô. Vậy đến chỗ rẽ thì em xuống. Nhưng còn phải đi bộ đến 20 ngày nữa mới đến Tuy-quy-măng, em có đi được không ? Đường vắng và khó đi lắm !

- Thưa ông, được. Tôi chịu được tất cả, miễn là tìm thấy mẹ tôi !...

- Được, thế hôm nay em ngủ ở xe, mai đi sớm.

Bốn giờ sáng hôm sau, dưới trời sao lấp lánh, một đoàn xe mỗi chiếc do 6 con bò kéo cùng một đàn bò để thay phiên, khởi hành trong một bầu không khí tĩnh mịch.

Khi đi đường, Nhĩ-Kha thường bị những phu xe sai bảo và hành hạ. May nhờ được người chủ có nhân đạo, bọn kia cũng không dám quá tay và mấy hôm bị chứng sốt rét, cậu được trông nom tử tế.

Ngày thứ 16 là hôm cậu khỏi bệnh và cũng là hôm cậu phải rời đoàn xe để về lối Tuy-quy-măng.

Sau mấy câu dặn dò, người chủ xe bắt tay từ biệt.

Nhĩ Kha một mình lủi thủi xách va-li đi về phía tây, trong dạ buồn rầu.

Nhưng một điều làm cho cậu phấn khởi đôi chút là trước mắt cậu, ở chân trời hiện ra một dãy trường sơn, ngọn cao và trắng coi tựa dãy An-sơn (13), cậu tưởng tượng như được ở gần quê hương cậu. Nhưng nào có phải là An-sơn đâu, chính là dãy núi Ăng-đơ (14) tục gọi là "sống lưng" của Tân thế giới, đi từ Xích địa miền Nam cho đến Băng dương miền Bắc.

Hôm thứ nhất Mã-Nhĩ-Kha đi cho đến lúc kiệt lực rồi nằm ngủ ở cạnh gốc cây. Hôm sau lại khởi hành nhưng chậm hơn và kém phần hăng hái. Hôm thứ ba: giầy rách chân đau, dạ đói ! Tối đến, cậu giật mình thon thót vì người ta nói ở đây lắm rắn độc !

Mặc dầu mỏi mệt, đói khát, cậu vẫn cố đi, đi mãi, đi qua những chòm cây lạ mắt, qua những đồng mía xanh tươi, qua những đồng cỏ mênh mông, trước mặt vẫn nhìn thấy ngọn núi xanh lởm chởm trong nền trời không vẩn một đám mây.

Bốn hôm, năm hôm, một tuần lễ qua. Sức cậu đã cùng. Chân cậu đổ máu. Thì chiều hôm ấy, người ta bảo cậu :

- Tuy-quy-măng còn cách đây 50 dặm.

Mã-Nhĩ-Kha mừng rỡ reo lên và đi rảo bước, bụng bảo dạ :

- Mẹ ơi bây giờ mẹ ở đâu ? Mẹ có biết con đang ở gần mẹ không ?

Khốn nạn thay cho Nhĩ-Kha! Nếu cậu biết rõ tình trạng mẹ cậu lúc này thế nào thì cậu muốn mọc ngay cánh để kịp bay đến cạnh người.

Lúc ấy, bệnh tình mẹ cậu đang ở trong thời ký trầm trọng. Vợ chồng viên kỹ sư Mễ-Cơ-Niên đang đứng bên giường bệnh khuyên bệnh nhân nên để cho Bác sĩ mổ thì mới có cơ qua khỏi .

Bệnh nhân đáp :

- Cám ơn ông bà có lòng nhân đức trông nom tôi tựa người nhà. Nhưng tôi không còn đủ sức để chịu sự mổ xẻ. Tôi sẽ chết. Xin ông bà để yên cho tôi chết. Chồng con tôi không có tin tức, chắc bị tai biến gì đây... Tôi còn sống làm gì ?...

Vợ chồng viên kỹ sư cố nài hai ba lần nữa, song bà ta chỉ khóc và ngất đi.

Ông bà Mễ-Cơ-Niên hết sức chăm sóc cho người mẹ đáng khen ấy đã vì sinh kế của gia đình đem thân đến một nơi xa quê hương hơn 3000 dặm, sau khi chịu bao nhiêu nỗi cơ khổ gian lao !

Sáng sớm hôm sau, va-li đeo trên lưng, Nhĩ-Kha, hốc hác và rách rưới, thất thểu vào thành Tuy-quy-măng, một thành phố mới mở vào hạng phồn thịnh nhất nước Á-căn-đình.

Nhĩ-Kha đang ngẩn ngơ chưa biết hỏi ai, bỗng thấy một cửa hàng ngoài đề chữ Ý, cậu liền đánh bạo vào hỏi :

- Thưa ông, ông có biết nhà ông kỹ sư Mễ-Cơ-Niên ở đâu, xin ông làm ơn bảo giúp ?

Chủ hiệu đáp :

- Ông Mễ-Cơ-Niên không ở đây nữa.

Mã-Nhĩ-Kha choáng người, kêu lên một tiếng rồi ngã vật xuống đất.

Chủ hiệu đỡ dậy, hỏi chuyện rồi bảo :

- Em đừng nản lòng. Ông kỹ sư tuy không ở Tuy-quy-măng nữa, nhưng ở gần đây, đi bộ vài giờ thì tới nơi.

- Thưa ông, ở đâu ? Ở đâu ?

- Ở bờ sông San-lô-đô (15). Ở đấy người ta đang xây một nhà máy làm đường. Kỹ sư ở khu bên cạnh. Đến đấy hỏi ai cũng biết.

Một người hàng xóm nghe tiếng kêu vừa chạy sang thấy vậy nói tiếp :

- Hai tuần lễ trước tôi đã vào đấy, có gặp kỹ sư.

Cậu hỏi luôn :

- Thế anh có gặp U già nhà kỹ sư, người Ý không?

- Có , tôi có trông thấy !

Cậu sung sướng quá vừa khóc vừa nhẩy lên.

Mọi người khuyên cậu nên nghỉ ngơi cho lại sức, mai sẽ đi San-lô-đô. Nhưng cậu khăng khăng nói :

- Cảm ơn các ông. Tôi đi cốt để tìm mẹ tôi ! Dù chết ngay giữa đường, tôi cũng đi !

Vài phút sau, va-li lại đeo trên lưng, cậu khập khiễng lên đường, rồi biến trong đám cây rậm rạp.

Đêm ấy là đêm ghê gớm nhất cho bệnh nhân. Bà đau đớn, rên rỉ, lắm lúc mê man. Bác sĩ bảo : bà đau về chứng bệnh thì ít mà về tinh thần thì nhiều.

Sáng hôm sau, ông bà Mễ-Cơ-Niên lại đưa bác sĩ vào thăm. Bác sĩ khuyên :

- Nếu bà cho mổ thì thế nào cũng khỏi, bằng không thì không còn phương gì cứu được nữa.

Bà ta lắc đầu nói trong hơi thở :

- Cảm ơn bác sĩ, tôi còn có can đảm để đợi chết, chứ không còn lúc để chịu đau đớn một cách vô ích. Xin bác sĩ cho tôi chết yên lặng thì hơn !

Xong bà quay lại trối với bà chủ :

- Thưa bà, sau khi tôi chết rồi, xin bà làm ơn nhờ tòa lãnh sự Ý gửi ít tiền tôi để dành về cho chồng con tôi. Tôi mong rằng chồng con tôi vẫn được bình yên. Và bà nhớ bảo giúp rằng lúc lâm chung tôi vẫn nhớ đến chồng tôi, hai con tôi (16), và nhất là thằng Nhĩ-Kha!...

Ngoài phòng có tiếng động. Mấy phút sau, bác sĩ và ông Mễ-Cơ-Niên cùng vào, nét mặt có vẻ khác. Hai người nói nhỏ với nhau :"Đỡ ngay lập tức " ! Bệnh nhân không hiểu sao cả.

Ông Mễ-Cơ-Niên cất tiếng run run nói :

- Chị Hy-Diệp ơi ! Tôi có một tin hay muốn báo cho chị biết. Chị hãy định thần lại để nhận tin ấy. Tin ấy sẽ làm cho chị được hài lòng.

Con ngươi bệnh nhân mở rộng .

- Chị hãy sửa soạn để tiếp một người... một người mà chị yêu mến nhất !

Bà Hy-Diệp sẽ ngẩng đầu lên nhìn tứ phía.

Kỹ sư nói tiếp :

- Người ấy đã lăn ngòi noi nước đến đây một cách bất ngờ... và đã ở đây rồi !

Bệnh nhân thở hổn hển hỏi :

- Ai ? Ai thế ?

Tức thì Nhĩ-Kha rách rưới, lấm láp, ở ngoài bước vào. Bác sĩ đứng ở trong cửa, cầm cánh tay cậu giữ lại.

Bệnh nhân kêu ba lần :

- Chính con tôi ! Con tôi ! Con tôi !

Nhĩ-Kha chạy vào, như có phép thần thông giúp đỡ, mẹ cậu nhỏm dậy ôm lấy cậu như một con hổ đói mồi, vừa cười vừa khóc, hôn cậu và hỏi :

- Sao con lại đến đây ? Con độ này lớn quá ! Ai đưa con đi ? Hay con đi một mình ? Con có ốm không ? Chính con là Nhĩ-Kha của mẹ? Không phải là giấc mộng chứ ? Con nói cho mẹ hay...

Nói đến đây bà chợt đổi giọng bảo :

- Khoan đã ! Con sẽ nói sau.

Rồi quay sang bảo bác sĩ :

- Thưa bác sĩ, bây giờ tôi muốn khỏi bệnh. Tôi sẵn sàng để ngài cứu cho... Xin ngài cấp cứu cho... Con hãy ra ngoài đợi một lát...

Kỹ sư đưa Nhĩ-Kha ra.

Bác sĩ và y sĩ ngoại khoa mang các khí dụng vào và đóng cửa phòng lại.

Lát sau bác sĩ hớn hở ra phòng bảo Nhĩ-Kha :

- Mẹ con đã được cứu thoát !

Mã-Nhĩ-Kha liền quỳ trước mặt bác sĩ khóc nức nở, nói :

- Đội ơn bác sĩ đã cứu sống mẹ con !

Bác sĩ đỡ Nhĩ-Kha dậy và khen :

- Con hãy đứng dậy. Con thực là một đứa trẻ phi thường. Chính con đã cứu sống mẹ con !

-------------------------------
1) Gênes, 2) Buenos Airès, 3) République Argentine, 4) Plata, 5) Lombardie, 6) Losartes, 7) Cordova, 8) Bac, 9) Rosario, 10) Parana, 11) Tucuman, 12) Santiago del Estero, 13) Alpes là dãy núi lớn phân địa giới bốn nước Ý, Pháp, Thụy-sĩ và Đức, trên có ngọn Bạch-sơn 4810m, cao nhất các núi Âu-châu. 14) Andes chính là dãy núi theo dọc bờ biển phía tây Nam Mỹ, đây gọi gồm cả dãy núi Rocheuses ở Bắc Mỹ. 15) Salladilio. 16) Mã-Nhĩ-Kha còn người anh cả nữa đã đi làm được và cần thiết cho gia đình, không bỏ đi tìm mẹ được.

MỘT VỤ HỎA TAI_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

50. MỘT VỤ HỎA TAI

 (Vụ hỏa tai này xảy ra tại thành Tuy Ranh trong đêm hôm 27 tháng giêng năm 1880.)

                                                 

                                                   Chủ nhật, ngày 14

Sáng nay, trong khi đang ngồi bàn viết tìm một đầu đề về bài luận tự do mà thầy giáo bảo làm hôm trước, chợt có hai người lính cứu hỏa xin phép cha tôi vào xem bếp và lò sưởi vì họ trông thấy ngọn lửa trên ống khói (1) và không biết lửa tự nhà nào phát ra. Cha tôi bảo họ cứ vào mặc dầu lúc ấy bếp nhà tôi tắt cả. Họ xem xét các buồng và áp tai vào tường nghe những ống dẫn hơi của các nhà bên cạnh đi qua đấy xem có lửa hay không.

Cha tôi bảo tôi rằng :

- An ơi ! Đó là một đầu đề bài luận. "Đội lính cứu hỏa". Hai năm trước đây, ta đã có dịp xem họ làm việc. Con hãy viết theo lời ta kể lại.

"Nửa đêm hôm ấy, ta đi xem hát ở rạp Phan-Bô (2) về đến phố La-Mã (3), bỗng thấy lửa sáng rực trời và một đám đông người đang chạy. Một nhà ở cuối phố đang cháy ! Khói và lửa ở những cửa sổ trên mái bốc lên ngùn ngụt. Đàn ông, đàn bà chạy ra bao lơn rồi lại chạy vào, tiếng kêu khóc inh ỏi một góc trời. Công chúng kêu gào :

- Có ai vào cứu người ta không ? Họ chết cháy cả bây giờ. Các ông đội cứu hỏa ơi ! Các ông đội cứu hỏa ơi !

Ngay lúc ấy, 4 người lính cứu hỏa vừa tới, chạy thẳng vào đám cháy. Đồng thời, một cảnh tượng rùng rợn hiện ra ở trên từng gác thứ ba : Một người đàn bà bị ngọn lửa dồn ra bao lơn, không có lối xuống, gào khóc mất cả tiếng mà chưa ai tìm cách gì cứu được.

Những người lính cứu hỏa đã vào trong rồi nhưng không sao lên được từng thứ ba vì những xà nhà đổ xuống nghe như tiếng sấm mà khói lửa lấp hết cả lối vào. Họ liền chạy ra chỗ đầu nhà chưa cháy, phá mái, thòng dây leo xuống...

Gió to ngọn lửa càng lan ! Người đàn bà cháy sém cả mặt, chỉ còn chút nữa là bị thiêu sống và rơi xuống đất. Bỗng người ta thấy viên đội cứu hỏa mặt đen thủi ở trong đám khói lửa hiện ra đỡ lấy người đàn bà khốn nạn ấy và trao cho một người lính khác vừa áp thang leo tới.

Người ta đang hồi hộp lo cho số mệnh ba người lính đã cùng viên đội xông vào đám cháy lúc đầu, mãi không thấy ra, thình lình thấy cửa sổ ở tầng thứ nhì tung ra, người ta vội mang thang lại thì mấy người lính ấy liền chuyền tay nhau ôm những nạn nhân ra và trao cho người lính khác đứng đón ở cầu thang : một đứa con gái, hai đứa con trai, một người đàn bà, một ông lão. Những người này đều được vô sự.

Mặc dầu ngọn lửa lem lém bên mình, viên đội cứu hỏa, người đã trèo lên đầu tiên, đứng lại cho mọi người xuống hết để xuống cuối cùng.

Công chúng đều ngợi khen tất cả những người lính can đảm vừa xuống. Nhưng đến lượt viên đội là kẻ xung phong của đội, là người đã vào sinh ra tử để làm gương cho bạn đồng đội, là người sẽ phải chết theo nếu một người trong bọn lỡ bị thiệt mạng, vừa để chân xuống đất, thảy đều hò reo nhiệt liệt và giơ tay chào một cách kính cẩn và biết ơn.

Rồi chỉ trong giây lát, cái tên Lỗ-Bình xưa nay chẳng ai biết đến, đã truyền khắp cửa miệng.

Con ơi! Như thế gọi là can đảm đấy ! Đã gọi là can đảm thì không bao giờ suy luận, không bao giờ nghĩ ngợi, đi luôn đến chỗ có tiếng thất vọng kêu gào !

Hôm nào rỗi, cha sẽ đưa con đi xem đội cứu hỏa diễn tập và trỏ cho con viên đội Lỗ-Bình. Chắc con sẽ thích...

- À ! May quá ! Ông đội Lỗ-Bình đây rồi !

Tôi ngoảnh lại thì hai người lính cứu hỏa vào bếp ban nãy đang trở ra và đi trong sân.

Cha tôi trỏ vào người bé nhất đeo lon vàng, bảo tôi :

- Con ra bắt tay ông đội Lỗ-Bình đi !

Ông đội dừng lại, tươi cười đưa tay cho tôi bắt, xong chào cha tôi rồi ra.

Cha tôi nói thêm :

- Con nên nhớ rằng : trong đời con, con sẽ bắt tay trăm, nghìn người, nhưng cha quả quyết rằng trong trăm, nghìn bàn tay ấy hồ dễ con đã kiếm được lấy mười bàn tay có giá trị như bàn tay can đảm của viên đội cứu hỏa vừa ra.

---------------------
1) Ống khói chung của cả khu nhà có nhiều chủ ở. - 2) Blapo. - 3) Rome

HY SINH_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

Tháng năm

49. HY SINH

                                                         Thứ ba, ngày mồng 9.

Hôm qua, tôi đang mải chép bài thì em Thúy-Hoa rón rén vào bảo tôi rằng :

- Anh lại buồng mẹ với em. Sáng nay, em nghe thấy cha nói chuyện với mẹ. Hình như có một sự gì quan trọng và không hay cho cha. Cha ra vẻ thất vọng, mẹ đem lời an ủi. Như thế có lẽ nhà ta đến lúc xuống rồi ! Anh ạ. Cha mẹ ta sẽ hết tiền. Bổn phận ta là phải hy sinh để giúp đỡ cha mẹ, phải không anh? Nếu anh vui lòng em sẽ thưa với mẹ .Vậy anh có đồng ý với em không ?

Tôi bằng lòng.

Em Thúy-Hoa dắt tôi vào phòng mẹ tôi. Lúc ấy mẹ tôi đang ngồi khâu, vẻ tư lự. Chúng tôi chạy vào ngồi cạnh mẹ tôi. Em tôi nói luôn :

- Mẹ ơi , chúng con có chuyện muốn thưa với mẹ.

Mẹ tôi lấy làm ngạc nhiên, ngẩng nhìn chúng tôi.

Em tôi nói :

- Thưa mẹ, có phải cha con đang đứng vào trong cảnh thất bại không ?

Mẹ tôi đỏ mặt nói :

- Con nói gì thế ? Không phải đâu. Ai bảo con thế ? Tại sao con biết ?

Thúy-Hoa nói giọng quả quyết :

- Chả ai bảo con. Con biết rồi... Mẹ ơi, về phần chúng con, chúng con muốn hy sinh đôi chút. Mẹ hứa cuối tháng sẽ mua cho con cái quạt và cho anh An hộp thuốc vẽ. Bây giờ chúng con không thích nữa. Chúng con không muốn cha mẹ phải tiêu nhiều mẹ ạ.

Mẹ tôi định nói thì Thúy-Hoa lại tiếp luôn :

- Anh An và con đã quyết rồi. Cha chúng con còn chưa kiếm ra tiền thì chúng con còn phải tằn tiện. Chúng con xin nhịn ăn sáng và ăn tráng miệng. Như thế sẽ đỡ được ít tiền chợ. Và nếu còn phải dè sẻn các thứ khác nữa như quần áo, giày dép, chúng con cũng xin vui lòng. Những đồ chơi của chúng con đem bán đi cũng được ít tiền. Rồi con sẽ làm con sen cho mẹ, con sẽ khâu giúp mẹ. Mẹ muốn sai bảo việc gì, con xin làm tất... Miễn là mẹ và cha khỏi phải lo nghĩ và được yên lòng...

Em tôi nói xong, mẹ tôi vừa cười vừa khóc, hôn chúng tôi và bảo rằng :

- Các con nghe lầm đấy. Nhờ trời, nhà ta chưa đến nỗi phải sa sút như các con tưởng. Mẹ cám ơn các con đã nghĩ và thương đến cha mẹ.

Tối đến, mẹ tôi đem chuyện nói lại với cha tôi. Nhưng người cha đáng thương của chúng tôi chẳng nói chẳng rằng.

Chúng tôi còn đang phân vân trong dạ thì bỗng sáng nay chúng tôi được một sự ngạc nhiên và vui sướng quá chừng là em Thúy-Hoa thấy ở dưới khăn ăn cái quạt mới và tôi, một hộp thuốc vẽ 12 màu !

LÒNG NGHĨA HIỆP_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

48. LÒNG NGHĨA HIỆP

 (Câu chuyện hàng tháng)

Trưa nay, thầy giáo đã dẫn chúng tôi ra dinh ông Quận Trưởng để dự lễ gắn "Công dân giá trị bội tinh" cho một cậu bé đã cứu bạn thoát chết đuối ở sông Bô-Hà (1).

Một lá cờ tam tài lớn bay phất phới ở bao lơn công thự.

Chúng tôi vào sân, trong ấy đã có đông người. Trong cùng tôi trông thấy một cái bàn kê ở giữa phủ thảm đỏ, đằng sau có một dãy ghế bành thiếp vàng là chỗ ông Quận Trưởng và các ông hội viên ngồi. Ngoài sân, một bên là toán lính đứng bồng súng, một bên là ban nhạc. Học trò và thầy giáo các trường đều có mặt. Ngoài ra lại có một số đông các bà, các ông, các sĩ quan, những dân quê và trẻ con đứng quây quần tựa hồ như trong một rạp hát lớn vậy.

Bỗng dưng có tiếng vỗ tay nổ ran từ ngoài cửa vào trong sân. Tôi kiễng chân lên xem thấy mọi người giạt ra nhường lối cho một người đàn bà và một người đàn ông dắt tay một cậu bé tiến vào. Cậu bé ấy là người đã cứu bạn.

Người đàn ông kia là cha cậu, làm thợ nề, ăn mặc như ngày Tết ; người đàn bà mẹ cậu, người nhỏ nhắn vận áo chùng thâm ; còn cậu bé, da trắng tóc vàng, mặc áo mùi tro.

Trông thấy đông người và nghe tiếng vỗ tay rầm rập, cả ba đều bối rối, không bước được nữa và không dám nhìn ai. Một viên thừa phát lại phải chạy đến đưa vào. Cha mẹ cậu đứng nghiêm chỉnh, mắt nhìn vào bàn. Cậu bé đứng cạnh, mũ cầm tay.

Bỗng có tiếng hô lớn :

- Nghiêm !

Hai hàng lính vừa đứng chỉnh tề thì ông Quận Trưởng ngang lưng thắt dải tam tài, đi vào, có nhiều quan chức khác theo sau. Ngài đứng trước bàn, các viên tùy tùng theo ngôi thứ đứng hai bên. Ban nhạc cử hết bài, ông Quận Trưởng ra hiệu mọi người im lặng.

Ông bắt đầu nói. Đoạn đầu tôi không nghe rõ, nhưng đoán là ông kể lại việc làm của cậu bé.

Dần dần ông cất cao giọng, những người ở ngoài sân đều nghe rõ ông nói :

- ... Đứng trên bờ, trông thấy bạn nhấp nhô theo sóng, sắp làm mồi cho Thủy thần, cậu vội vứt quần áo chạy xuống. Người ta kêu :"Sâu đấy ! Xuống thì chết !". Cậu không trả lời. Người ta giữ cậu lại, cậu đẩy mọi người ra. Người ta gọi giật cậu lại, cậu đã nhảy xuống nước rồi. Sông to, sóng cả, nguy hiểm vô cùng ! Người lớn trông thấy cũng phải sờn lòng thế mà cậu đem hết sức của tấm thân bé nhỏ để phấn đấu với tử thần. Cậu bơi theo và nắm kịp nạn nhân bấy giờ đã đuối sức và đành cho ngọn nước cuốn đi. Cậu một tay cắp lấy nạn nhân giơ lên, một tay hăng hái bơi vào. Nước ngược sóng to ! Nhiều lần cậu đã bị chìm rồi lại cố ngoi lên được. Sau bao nhiêu phút hồi hộp và lo lắng của những kẻ đứng trông cậu kéo được nạn nhân vào bờ. Rồi cậu lại hiệp lực cùng mọi người để cứu chữa, không bao lâu nạn nhân được hồi tỉnh.

Xong, cậu im lặng và một mình thong thả về nhà.

Thưa các ngài, cái hào khí của con người ta bao giờ cũng đẹp và đáng kính ; nhưng cái hào khí ấy ở một đứa trẻ chưa có óc hiếu danh hay vụ lợi, ở một đứa trẻ sức yếu mà gan to, ở một đứa trẻ chưa phải bó buộc làm những bổn phận quá cao ấy, ở một đứa trẻ nếu nó chỉ hiểu nghĩa vụ phải hy sinh và không đủ sức thực hành cũng đã đủ khiến ta đáng quí, đáng khen, cái hào khí ở một đứa trẻ như thế, thực là tuyệt đỉnh ! Thưa các ngài ! Tôi không nói thêm gì nữa, vì đối với một việc lớn lao như vậy, bao nhiêu lời khen cũng là thừa.

Cái người có thủ đoạn anh hùng ấy, cái người có lòng nghĩa hiệp ấy, thưa các ngài, đây ! Hỡi các binh sĩ ! Các người hãy chào y như một người em. Hỡi các bà mẹ ! Các bà hãy cầu phúc cho y như một người con. Hỡi các học sinh ! Các con hãy nhớ lấy tên y, hãy ghi lấy cái nghĩa cử ấy vào tim óc các con.

Con ơi! Đứng gần lại đây ! Khâm phụng Hoàng đế nước Ý, ta trao cho con tấm "Công dân giá trị" này !

Tiếng hoan hô vang động một khu trời. Ông Quận Trưởng cầm tấm bội tinh trên bàn đính vào ngực cậu bé, xong hôn cậu ba, bốn lần.

Sau khi bắt tay cha cậu và mẹ cậu, ông Quận Trưởng cầm đạo sắc lệnh về tấm huy chương ấy trao cho mẹ cậu và quay lại nói với cậu :

- Ta mong rằng cái ngày rất vẻ vang cho con, cái ngày rất sung sướng cho cha mẹ con này sẽ duy trì con trên con đường đạo đức và danh dự mãi mãi. Chào con !

Nói xong, ông Quận Trưởng trở ra giữa những tiếng kèn hùng tráng.

Ai cũng tưởng đến đây là hết. Hốt nhiên, đám công chúng ở ngoài đều rẽ ra mở lối cho một cậu bé độ 8, 9 tuổi chạy vào ôm lấy em bé vừa được Bội tinh.

Tiếng vỗ tay và tiếng reo lại nổi lên khắp sân. Mọi người đều hiểu đó là em bé bị nạn vào cảm ơn người đã cứu mình.

Khi hai em dắt nhau ra, một trận mưa hoa ở bao lơn rơi xuống như trăm nghìn con bướm bay mừng !

---------------
(1) Pô.

BÀ MẸ ANH HẠ LONG_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

27. BÀ MẸ ANH HẠ LONG

                                   Thứ sáu, ngày 28

Tôi đã khỏi hẳn và đi học được. Sáng hôm qua, tôi vừa ra trường thì được ngay một tin buồn. Đã hơn tuần lễ nay, anh Long không đi học, vì mẹ anh ốm nặng. Bà đã mất hôm thứ tư. Học trò vào lớp xong, thầy giáo bảo chúng tôi :

- Cái tai họa to lớn nhất đời của một đứa trẻ, vừa mới xảy ra cho anh Long : anh đã mất mẹ. Ngày mai, anh sẽ đi học, vậy thầy khuyên các con nên kính trọng sự thống khổ của anh Long. Khi anh ra trường, các con nên hỏi han một cách ân cần, nhất là phải đứng đắn, đừng cười, đứng nói chơi. Thế mới gọi là người biết lễ.

Sáng nay, chúng tôi vào học được một lúc thì quả nhiên, anh Long đến. Thấy anh xanh xao, mắt đỏ, chân bước không vững, tôi thương tâm quá. Anh trông như người ốm mới dậy, nhiều người không nhận ra, anh ăn mặc toàn đồ thâm, ai trông thấy thế cũng động lòng...

Đến cổng trường, nhìn thấy chỗ mẹ anh đứng đón anh mọi khi, vào trong lớp, trông thấy cái bàn mà mới đây mẹ anh cúi xuống dặn dò anh trước khi làm bài thi, anh lại nức nở khóc.

Cả lớp im lặng như tờ.

Ông Bích Niên kéo tay, ôm anh vào lòng và bảo anh :

- Con ơi ! Cứ khóc, khóc đi, nhưng con phải cố can đảm mới được. Mẹ con tuy không có ở trên đời này nữa, nhưng mẹ con vẫn trông thấy con, vẫn sống bên mình con và một ngày kia, con sẽ lại trông thấy mẹ con vì con có một tâm hồn tử tế và thành thực như mẹ con. Can đảm lên con ạ !

Nói xong, thầy theo anh về ghế, cạnh chỗ tôi. Anh mở sách ra, trúng ngay bài có bức vẽ "người mẹ dắt con" anh lại gục đầu xuống bàn, âm thầm khóc...

Thầy giáo ra hiệu cho chúng tôi để mặc anh và buổi học bắt đầu..

Tôi muốn an ủi anh một vài câu, nhưng không biết nói thế nào, tôi liền vỗ vai anh và nói nhỏ :

- Anh Long ơi ! đừng khóc nữa !

Anh không trả lời và cũng không ngẩng đầu lên, chỉ đưa tay nắm chặt lấy tay tôi.

Lúc tan học, không ai dám nói chuyện với cậu bé đáng thương ấy, mọi người đều lượn quanh cậu im lặng và kính cẩn. Trông thấy mẹ tôi ở cửa trường, tôi chạy ra ôm lấy mẹ tôi thì mẹ tôi gạt tôi ra. Tôi chưa hiểu tại sao thì thấy anh Long nhìn tôi bằng đôi mắt rầu rầu, hình như muốn bảo tôi :

- Anh cùng về với mẹ anh. Còn tôi, từ nay phải thui thủi một mình ! Anh còn mẹ ! Tôi mất mẹ !

Lúc đó tôi mới hiểu tại sao mẹ tôi lại gạt tôi ra và tôi đi một mình không để mẹ tôi dắt tay nữa.

BẠN TA LÀ THỢ_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

46. BẠN TA LÀ THỢ

                                                    Thứ hai, ngày 24

An ơi ! Như thế sao lại gọi là "xa cách" ? "Xa cách" hay không là ở như lòng con. Sau khi tốt nghiệp ở trường Tiểu Học con sẽ lên Trung học Bạn con nhiều người sẽ ra làm thợ, nhưng các con sẽ cùng ở một tỉnh với nhau trong nhiều năm nữa, như thế sao lại không có dịp gặp nhau ? Khi con lên trường Trung Học rồi, những ngày nghỉ, con sẽ tìm bạn con trong cửa hàng hay xưởng thợ, con sẽ lấy làm thích thú trông thấy bạn học con đã ra người lớn, đã làm được việc. Đi lại với bạn luôn, con sẽ học thêm được nhiều điều bổ ích về nghệ thuật, về xã hội công nhân, về xứ sở của con mà ngoài bạn con ra không ai có thể chỉ dẫn cho con hơn được. Con nên nhớ rằng lúc bé, con không có tình thân ái vói bạn đồng học thì khi lớn lên con sẽ khó lòng tìm được những bạn giống thế ở ngoài lớp con học ngày xưa. Như thế, con sẽ chỉ sống trong một giai cấp xã hội cũng như một người chỉ chuyên đọc một quyển sách, như thế, đời con sẽ buồn tẻ, kiến văn sẽ hẹp hòi. Con nên giữ tình hữu ái với các bạn con ngay từ bây giờ thì sau này dù có kẻ bắc người nam, tâm tình ấy sẽ không vì thế mà phai nhạt. Con phải biết rằng : người thượng lưu ví như sĩ quan mà thợ thuyền ví như binh lính. Trong xã hội cũng như trong quân gia, người lính cũng đáng quí trọng như cấp chỉ huy vì cái giá trị con người là ở việc làm chứ không phải ở lương bổng ; ở tài năng chú không phải ở giai cấp. Con phải yêu mến và quí trọng những con thợ thuyền tức là những con binh lính trong đạo quân "cần lao" ! Con phải tôn kính chúng vì cha mẹ chúng đã chịu bao nhiêu nỗi khó nhọc bao nhiêu sự hy sinh. Con hãy yêu em Long, em Tư, em Cát và "cậu phó nề" vì trong lòng ngực thợ thuyền của các em ấy đã ẩn những trái tim vàng. Con phải thề rằng sau này dù số phận có đổi thay, con phải giữ vững mối tính hữu ái thuở anh niên. Và 40 năm sau, nếu con qua một ga xe lửa kia lại gặp bạn cũ, như em Long chẳng hạn, trong bộ áo nhọ đen của người tài xế, thì mặc dầu lúc ấy con là một vị Tổng trưởng, cha chắc rằng con sẽ nhảy lên tầu hôn bạn không e lệ gì.

Cha con.

KỲ DƯỠNG BỆNH_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

45. KỲ DƯỠNG BỆNH
                                              Thứ năm, ngày 20

 Nào ai biết trước được rằng sau cuộc lữ hành vui vẻ kể trên, bỗng dưng tôi bị cầm giữ ở trong nhà mất mươi hôm không trông thấy trời đất gì cả. Tôi vừa bệnh thoát chết ! Mẹ tôi thất vọng, đã bưng mặt khóc, cha tôi nhìn tôi có vẻ xót thương, các em tôi không dám nói to. Thầy thuốc ngồi luôn bên cạnh tôi nói những câu gì tôi không nhớ. Tôi thực chỉ còn việc vĩnh quyết mọi người.

Ba bốn hôm qua, tôi không nhớ rõ, chỉ biết tôi đã qua một giấc mộng tối tăm và lộn xộn.

Hình như cô giáo lớp một có đến cạnh giường tôi, tay cầm mùi soa che miệng, nín ho. Tôi lại nhớ mang máng rằng thầy giáo tôi đã cúi xuống hôn tôi, râu đâm vào cả vào má. Tôi lại trông thấy nhởn nhơ như ở trong đám sương mù : nào đầu đỏ của anh Xuyên, nào tóc vàng của anh Đỗ, nào bộ áo thâm của cậu học trò xứ Cát-lạp. Sau cùng, anh Long đã đem cho tôi một quả quít còn cả lá rồi anh trốn thẳng vì mẹ anh ở nhà cũng ốm nặng. Như ngủ một giấc dài, hôm nay tôi đã tỉnh thức và biết rằng tôi đã thoát nguy vì tôi thấy cha mẹ tôi tươi cười, em Thúy-Hoa ca hát vang nhà.

Hôm nay tôi đã khá nhiều ! Chú phó nề vừa đến thăm tôi. Chú đã làm tôi bật ra tiếng cười thứ nhất bằng cái "mõm thỏ" của chú nhăn ra ! Anh Tư cũng đến, anh Phi cũng đến.

Hôm qua, anh Cát lại thăm gặp lúc tôi ngủ, anh sẽ hôn tay tôi rồi lui ra. Lúc dậy tôi thấy vết than đen in vào tay áo, tôi rất lấy làm sung sướng và biết ngay là Cát đã đến thăm tôi.

Trong khoảng có mươi hôm mà cây lá đã xanh tốt khác thường !

Cha tôi bế tôi ra cửa sổ; nhìn thấy học trò cắp sách đi học, tôi thèm quá !

Trong mấy hôm nữa, tôi cũng sẽ được đi học, sẽ được trông thấy thầy tôi, bạn tôi, lớp tôi, ghế tôi, thấy vườn và thấy phố. Tôi sẽ biết những sự đã xảy ra trong khi tôi ốm. Tôi sẽ lại được cầm đến sách vở bỏ xó bấy lâu. Nghỉ học mới có mươi hôm mà tôi tưởng tượng như là một năm chưa được trông thấy nhà trường.

Thương hại cho mẹ tôi, lo lắng quá sinh ra xanh xao gầy yếu ! Thương hại cho cha tôi ra vào mệt nhọc ! Cảm lòng cho chúng bạn đã nhớ và đến thăm tôi ! Tôi lại nghĩ đến ngày phải "chia tay" các bạn mà tôi buồn. Chúng tôi còn được sum họp cùng nhau một năm nữa. Sang năm, học hết bậc, nhiều bạn như các anh Long, Cát và Tư sẽ thôi học. Thế là anh em phải xa nhau. Tôi có cái tưởng tượng : một ngày kia rủi mà tôi lại bị đau, có lẽ anh em sẽ không biết mà đến thăm tôi.

Thiệt thòi thay những khi phải "xa cách" các bạn thân yêu !

THẦY HỌC CŨ CỦA CHA TÔI_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

44. THẦY HỌC CŨ CỦA CHA TÔI

                                             Thứ ba, ngày 11

Hôm kia, cơm trưa xong, cha tôi đang xem nhật báo bỗng kêu lên một tiếng ngạc nhiên rồi bảo chúng tôi:

- Ta cứ tưởng cụ mất đã hơn 20 năm nay rồi : Cụ Kha-Xích-Tiên là cụ giáo khai tâm cho ta ngày xưa hiện còn sống và đúng 80 tuổi. Ta vừa xem báo thấy tin cụ được thưởng "danh dự bội tinh" vì cụ đã tận tâm với chức vụ trên sáu chục năm. Cụ mới về hưu được 2 năm nay. Cụ ở thành Công-đô (1) cách đây độ một giờ xe lửa, tức là quê bác Giục, người làm vườn nhà ta ngày xưa.

Cha tôi nói tiếp :

- An ơi ! Mai ta sẽ đi thăm cụ.

Rồi cả buổi chiều hôm ấy, cha tôi chỉ nói đến chuyện cụ giáo Kha. Cái tên của thầy học "vỡ lòng" đã làm sống lại trong ký ức của cha tôi biết bao nhiêu là kỷ niệm về thuở thiếu thời, kỷ niệm của các cố hữu và nhất là kỷ niệm của bà cụ thân sinh ra cha tôi.

Cha tôi kể lại rằng:

- Hình ảnh cụ giáo Kha đáng tôn kính ấy vẫn còn in trong óc ta. Khi ta học thì cụ độ 40 tuổi. Cụ người nhỏ nhắn, lưng hơi gù, mắt sáng, không râu, tính hồn hậu và thương yêu học trò như con. Sinh trưởng ở một nhà nông, cụ đã chịu bao nhiêu nỗi thiếu thốn và đã tốn bao nhiêu công phu mới thành được một vị giáo sư. Cha mẹ ta rất quí mến và đãi cụ như một bạn thân trong nhà. Không hiểu sao quê ở Tuy-ranh cụ lại về nghỉ ở Công-đô? Gặp ta, chắc hẳn cụ quên rồi, nhưng không ngại, ta còn nhớ và nhận được cụ. 40 năm ! 40 năm qua rồi ! Chóng thật !... Mai ta sẽ đi thăm cụ.

Hôm sau, độ 9 giờ, chúng tôi đã ra ga Thụy-Gia. Cảnh xuân như vẽ. Chúng tôi qua những cánh đồng xanh tốt và những bờ giậu đương hoa, mùi thơm ngào ngạt. Cha tôi có vẻ khoan khái, vừa ngắm cảnh, vừa nói chuyện với tôi:

- Ngoài cha ta thì cụ giáo Kha là người yêu ta hơn hết và đã làm ơn cho ta nhiều nhất. Ta không bao giờ quên được những lời cụ khuyên và cả đến những câu cụ quở, mặc dầu những câu ấy có khi làm cho ta trở về phải phát khóc. Ta hãy còn nhìn rõ những lúc cụ vào lớp, cụ tựa gậy một góc, treo áo lên mắc rồi ngồi vào bàn, hôm nào cũng như hôm nào chẳng sai. Cụ là người điềm đạm, cẩn thận, chịu khó và hết lòng... buổi nào cụ cũng dạy đầy đủ và cẩn thận như buổi ban đầu.

Ta còn nhớ những lúc cụ gọi ta :

- A-Nhĩ-Bá ! Ngón tay trỏ quắp vào quản bút kia mà !

Xuống ga Công-đô, chúng tôi tìm nhà bác Giục, chỉ có người vợ ở nhà. Chị ta có cái cửa hàng nhỏ trong ngõ. Lúc chúng tôi đến thì chị đang bận trông con. Gặp chủ cũ, chị mừng rỡ quá và kể chuyện rằng chồng chị sang thành Giê-nơ (2) làm thợ đã ba năm nay cũng sắp về và đứa con gái đầu lòng bị bệnh câm điếc đang cho học tại trường Câm điếc ở Tuy-ranh. Sau cùng chị trỏ nhà cụ giáo Kha-Xích-Tiên mà ở làng này không một ai không biết.

Chúng tôi theo một con đường gồ ghề, hai bên giậu hoa đương nở, để đến nhà cụ.

Cha tôi không nói chuyện nữa vì mải ngẫm nghĩ những chuyện ngày xưa ; thỉnh thoảng tôi lại thấy cha tôi mỉm cười hoặc lắc đầu thở dài.

Thình lình, cha tôi đứng dừng lại nói:

- Kia rồi ! Đích cụ rồi ! May quá !

Quả nhiên ở đằng xa, một cụ già lưng còng, râu bạc, đầu đội mũ nỉ, tay chống gậy trúc, đang thủng thỉnh đi về phía chúng tôi.

Cha tôi bước rảo và nhắc lại:

- Chính cụ !

Khi chúng tôi đến gần cụ thì đứng dừng lại. Cụ cũng không bước nữa và ngẩng nhìn cha tôi.

Cha tôi cất mũ hỏi:

- Xin cụ tha lỗi, có phải cụ là cụ giáo Kha-Xích-Tiên không?

Cụ già đáp:

- Sao ngài lại biết tôi? Vâng, chính tôi là Kha-Xích-Tiên.

Cha tôi cầm tay cụ và nói:

- Vậy xin cụ cho phép học trò cũ bắt tay cụ. Tôi ở Tuy-ranh về thăm cụ.

- Tôi hân hạnh quá! Vậy ông học tôi vào hồi nào ? Xin lỗi ông, ông cho tôi biết tên.

Cha tôi xưng danh và nói đã học cụ năm ấy năm nọ. Cụ cúi đầu nghĩ và nhắc đi nhắc lại tên cha tôi đến 3, 4 lần. Bỗng cụ sực nhớ ra, ngẩng lên hỏi :

- A-Nhĩ-Bá! A-Nhĩ-Bá có phải là con cụ kỹ sư Bội-Tiên ở phố Lã-Đại không?

Cha tôi giơ hai tay ra, nói :

- Thưa cụ, phải đấy !

- Quí hóa quá !

Cụ vừa nói vừa ôm lấy cha tôi. Xong cụ nói tiếp :

- Mời ông về nhà tôi chơi.

Chúng tôi theo cụ về nhà. Một lát sau, chúng tôi đến một cái vườn rộng, trong có ngôi nhà ba gian. Cụ mở cửa gian đầu mời chúng tôi vào một cái buồng chung quanh quét vôi trắng. Góc phòng kê một cái sập trên có cái mền bọc vải kẻ xanh và trắng, bên cạnh là cái bàn giấy có ngăn chứa sách, giữa kê cái bàn con và 4 cái ghế tựa, trên tường treo một tấm bản đồ cũ : đó là tất cả đồ đạc trong phòng.

Chúng tôi ngồi. Cha tôi và cụ giáo nhìn nhau một lúc, không nói gì.

Trong phòng, nền lát gạch vuông, mặt trời rọi vào như một cái bàn cờ lớn. Cụ đăm đăm nhìn xuống nghĩ ngợi rồi hình như sực nhớ ra, cụ nói to:

- A-Nhĩ-Bá ! Thôi ! Tôi nhớ ra rồi ! Bà cụ thân sinh ra ông là người tử tế lắm. Năm đầu ông ngồi bàn nhất bên trái, cạnh cửa sổ.

Cụ nghĩ một lúc như để lục lại những ký ức năm xưa, xong cụ lại nói:

- Ngày xưa ông là một cậu bé lanh lợi lắm ! Năm thứ nhì, ông bị chứng yết hầu suýt nguy, sau khi được lành mạnh, bà cụ lại đưa ông ra trường, người trông hãy còn còm gầy và đầu trùm một cái khăn vuông to tướng. Từ bấy đến nay, đã 40 năm rồi, phải không ? Nay ông có lòng tốt đến thăm thầy cũ thực là quí hóa ! Mấy năm trước cũng có nhiều học trò cũ đến thăm tôi, kẻ làm Linh mục, người làm Đại tá và nhiều người nữa đều có địa vị khá cả.

Cụ giáo nhân hỏi cha tôi nay làm nghề nghiệp gì, cha tôi đáp xong, cụ vui vẻ nói to :

- Một chức nghiệp tự do (3) có ích cho quốc dân ! Tôi rất vui lòng.

Xong cụ bùi ngùi nói:

- Đã đến gần một năm nay, tôi không được tiếp ai cả. Có lẽ ông là người khách cuối cùng của tôi, ông ạ.

Cha tôi vội nói :

- Cụ đừng nói thế. Trông cụ còn khỏe mạnh nhiều.

Giáo sư giơ bàn tay cho cha tôi xem và nói :

- Ông không trông thấy tay tôi run à? Đó là một triệu chứng dở... Tôi bị chứng này đã ba năm, khi tôi còn đang dạy học. Trước tôi tưởng không can gì, sau bệnh ấy một ngày một tăng làm cho tay tôi không thể viết được nữa. Tôi phải xin nghỉ. Sau 60 năm vui trong cõi học, bỗng dưng phải từ biệt học trò và bỏ công việc, lòng tôi không khỏi đau đớn ngậm ngùi. Sau buổi học cuối cùng, tất cả học trò theo về nhà tôi và ăn mừng. Tuy nhiên tôi vẫn thấy buồn, vì tôi nghĩ thế là cái đời của tôi đã tàn... Năm ngoái bà giáo nhà tôi tạ thế, kế đến đứa con một cũng qua đời. Hiện giờ tôi chỉ còn hai đứa cháu trai thôi. Ruộng, vườn không có, tôi sống với số lương hưu trí vài trăm lira, tần tiện cũng đủ. Ngồi không thấy ngày dài quá. Cái thú tiêu khiển độc nhất của tôi là cái thú xem sách cũ, đọc học-báo và các pho sách truyện mà người ta biếu tôi. Đằng kia... (Cụ trỏ vào ngăn sách trên bàn)... đằng kia đã xếp tất cả những kỷ niệm, những quá khứ của đời tôi. Ngoài những tập ấy ra, tôi không còn có gì là của báu trên đời này nữa.

Nghỉ một lúc, bỗng cụ vui vẻ bảo cha tôi :

- Ông Bá ơi ! Ông có muốn tôi đem lại cho ông một sự ngạc nhiên không?

Nói xong, cụ chạy lại bàn viết, mở ngăn kéo ra, trong có vô số những buộc giấy bên ngoài đánh ghi cẩn thận.

Cụ bới tìm một lúc lấy một buộc tháo ra giở vài tờ rồi rút một mảnh giấy cũ đưa cho cha tôi. Đó là một bài "luận" của cha tôi làm đã bốn mươi năm nay.

Trên đầu, tôi thấy mấy giòng chữ này:

"A-Nhĩ-Bá                                       Thứ hai, ngày 3 tháng 4 năm 1838

Luận

Nhận ngay ra nét chữ nguệch ngoạc hồi còn nhỏ, cha tôi cầm đọc và mỉm cười. Đang xem, cha tôi bỗng dân dấn nước mắt. Tôi hỏi tại sao thì cha tôi ôm chặt tôi vào lòng và bảo:

- Con ơi ! Con hãy xem trang này. Con nhìn kỹ những chữ L và T mà chính tay bà nội con đã dạm lại cho ngay ngắn, dòng cuối cùng, hoàn toàn do tay bà viết vì thuở ấy bà tập viết giống chữ ta để mỗi khi ta mệt hay buồn ngủ không làm hết bài thì bà lại làm nốt cho ta. Mẹ ta thực đã thương ta vô cùng !

Nói xong, cha tôi kính cẩn nâng trang giấy lên miệng hôn.

Cụ giáo trỏ vào các buộc giấy còn lại nói:

- Đó là những cuốn sổ tay của tôi. Mỗi năm tôi lấy một bài của mỗi người học trò cất đi, xếp thứ tự và đánh số. Đôi khi giở ra xem lại : chỗ này một câu, chỗ kia một câu thì muôn điều lại hiển hiện ra trong óc tôi và tựa hồ như tôi sống lại cuộc đời dĩ vãng.

Ông Bá ơi ! Từ ngày tôi đi dạy đến giờ, kể biết bao nhiêu học trò ! Nhắm mắt lại, tôi nhìn thấy một đám đầu xanh của trăm nghìn đứa trẻ, lớp nọ kế tiếp lớp kia. Trong số ấy, biết đâu lại không có kẻ thành ra người thiên cổ rồi ! Tôi nhớ dai nhất là những học trò tốt nhất và những học trò xấu nhất, những người đã làm cho tôi vui và những người đã làm cho tôi buồn bực. Nhưng tôi bây giờ cũng như người đã sang bên kia thế giới rồi, tôi yêu tất cả, ai cũng như ai.

Cha tôi mỉm cười hỏi cụ:

- Còn tôi, ngày xưa có nghịch lắm không? Thưa cụ !

- Về phần ông à. Không, ngày ấy tuy còn nhỏ tuổi, nhưng ông đã tỏ ra một đứa trẻ đứng đắn và có nết. Tôi còn nhớ bà cụ nhà là người rất hiền hậu và yêu dấu ông vô cùng... Thế nào? Ông bỏ cả công việc để về thăm một nhà giáo thanh bần, tuổi tác ?

- Thưa cụ, cụ nhắc đến mẹ tôi, tôi lại nhớ đến buổi học đầu tiên của tôi. Mẹ tôi dẫn tôi đến trường. Hôm ấy là lần thứ nhất mà mẹ tôi phải rời tôi trong hai tiếng đồng hồ và giao tôi trong tay người lạ. Đối với mẹ tôi, việc đi học coi như một việc ra đời, một bước đầu trong những kỳ ly biệt liên tiếp nhau sau này không thể tránh được và sẽ làm cho mẹ tôi thương nhớ. Xã hội sẽ lôi kéo con bà ra và không bao giờ giả lại nguyên vẹn. Vì thế, mẹ tôi rất cảm động, kêu xin với thầy để thầy chăm chút cho. Ra về, mẹ tôi còn nhìn qua khe cửa, mỉm cười với tôi, hai mắt long lanh giọt lệ. Cụ ra hiệu cho mẹ tôi về và có ý bảo mẹ tôi cứ yên tâm. Cái nét mặt khoan từ ấy,cái cử chỉ hòa nhã ấy, cảm tình thân ái ấy đã ghi sâu vào trong cõi lòng, khiến tôi không bao giờ quên được. Ngày nay, chính vì mối kỷ niệm ấy mà tôi phải rời Tuy-ranh lại đây để thưa với cụ, sau một kỳ xa cách hơn 40 năm trời, rằng :"Cảm ơn thầy đã dạy dỗ con !"

Cụ không nói gì, chỉ lấy bàn tay run vuốt ve đầu tôi và trán tôi.

Trong khi ấy, cha tôi đưa mắt nhìn bốn bức tường trơn, chiếc giường gỗ tạp, một miếng bánh tây để cạnh chai dầu ở bệ cửa sổ, rồi có vẻ nghĩ ngợi.

- Sau 60 năm tận tụy với nghề, phải chăng đó là tất cả những phần thưởng của thầy ?

Gặp người cũ, xem chừng cụ hài lòng lắm. Cụ nói chuyện về gia đình chúng tôi, về các cụ giáo đồng thời và những bạn học của cha tôi.

Cha tôi ngắt chuyện và ân cần mời cụ ra thành phố Công-đô xơi cơm hiệu với chúng tôi:

Cụ đáp :

- Cảm ơn ông, tôi không đi được.

Cha tôi liền cầm lấy hai tay cụ mời tha thiết. Cụ nói :

- Tay tôi run thế này, ăn làm sao được. Như thế sẽ là cái "tội" cho tôi và cho cả mọi người nữa.

Cha tôi nói:

- Thưa thầy, lúc ăn, con sẽ hầu thầy, không ngại.

Cụ bất đắc dĩ phải nhận lời, vừa đóng cửa vừa nói:

- Ông Bá ơi ! Hôm nay thực là một ngày vui vẻ cho tôi ! Tôi quả quyết với ông rằng tôi sẽ ghi nhớ mãi cho đến khi tôi không còn sống nữa.

Cha tôi dắt cụ giáo theo đường cũ trở ra.

Đến hàng cơm thì vừa đúng 12 giờ. Chúng tôi vào bàn. Cụ giáo ngồi giữa cha tôi và tôi. Tiệc ăn bắt đầu.

Cụ giáo tay đã run lại bị xúc động nên không thể lấy được đồ ăn. Cha tôi cắt thịt, cắt bánh, và lấy muối bỏ vào đĩa cho cụ. Uống rượu, cụ phải dùng cả hai tay cầm cốc mà vẫn còn run, làm cho rượu đổ xuống áo gi-lê. Cha tôi đứng dậy cầm khăn chực lau, cụ gạt ra, bảo:

- Không được. Tôi kiêng...

Rồi cụ cười và đọc một câu dài bằng tiếng La Tinh.

Cuối bữa, cụ nâng cốc, trịnh trọng nói :

- Ông A-Nhĩ Bá thân qui của tôi ơi ! Tôi uống cốc này để chúc cho ông, cho các cháu được mạnh giỏi và để tưởng niệm cụ nhà !

Cha tôi liền bắt tay cụ và nói :

- Thưa thầy, cảm ơn thầy, con cũng xin chúc thầy được trường thọ.

Ở cuối phòng, chủ tiệm và người nhà xúm xít đứng nhìn, hình như họ lấy làm sung sướng thấy vị giáo sư thân yêu của họ được ưu đãi.

Hai giờ, chúng tôi ra ga. Cụ giáo tỏ ý muốn tiễn chân. Cha tôi lại khoác tay cụ, còn tôi thì dắt tay và vác gậy cho cụ. Những khách qua đường đều đứng lại trông vì ở đây ai cũng biết cụ và kính cụ như cha.

Qua một ngõ kia, nghe có tiếng trẻ con đánh vần và đọc sách. Cụ đứng lại, nét mặt rầu rầu, bảo cha tôi :

- Ông Bá ơi ! Tôi buồn quá ! Nghe tiếng trẻ học, tôi lại nhớ đến trường cũ , nơi 60 năm ròng, tôi đã quen bén thứ âm nhạc bằng tiếng trẻ thơ ấy... Than ôi ! Bây giờ tôi không có gia đình, tôi không có học trò nữa !

Cha tôi đáp :

- Thưa thầy, xin lỗi thầy, có lẽ thầy lầm rồi ! Thầy còn có biết bao nhiêu là học trò hiện ở rải rác trong cõi đời này ! Chúng vẫn nhớ tới thầy cũng như con không bao giờ quên được thầy.

Cụ già buồn rầu nói :

- Không, không. Tôi không có trường học nữa. Tôi không có học trò nữa. Mà không có học trò thì tôi không có cái thú sống ở đời !

- Thầy đừng nói thế. Giáo trạch của thầy đã đầm thấm khắp nơi. Thầy đã hy sinh đời thầy một cách rất cao thượng.

Cụ giáo không nói gì, gục đầu vào vai cha tôi.

Khi chúng tôi đến ga thì xe lửa sắp chạy. Cha tôi vội vàng hôn cụ và nói :

- Thôi ! Chào thầy ở lại, con về.

Cụ nắm tay cha tôi ép vào ngực cụ, dân dấn nước mắt nói :

- Thầy chào con và cảm ơn con.

Trước khi lên xe, cha tôi đỡ lấy cái gậy trúc của cụ đưa cái gậy cán bạc có khắc tên tắt của cha tôi cho cụ và nói :

- Xin thầy giữ lấy cái gậy này, gọi là chút kỷ niệm của người học trò cũ.

Cụ không chịu nhận, nhưng cha tôi đã nhảy lên xe và quay ra nói :

- Kính thầy ở lại.

Cụ đáp :

- Con ơi, đi đường thận trọng nhé ! Ta cầu trời phù hộ cho con đã có lòng quí hóa đối với thầy cũ.

Cha tôi cảm động, chào cụ lần nữa.

- Thôi ! Lạy thầy ! Con mong lại có ngày được gặp thầy !

Xe chuyển bánh, chúng tôi trông thấy cụ lắc đầu như có ý bảo :

- Thầy trò ta, có lẽ không bao giờ gặp nhau nữa !

Cha tôi thấy vậy liền nói thêm :

- Xin thầy đừng ngại, thầy trò ta còn nhiều dịp gặp nhau.

Xe chạy, cụ giơ bàn tay run lên để chào và để trả lời.

----------------------
Chú thích – 1) Condove – 2) Gênes – 3) Đọc bài "Chú hề con" ta nhận thấy cha cậu An-Di làm nghề viết báo.

VIỆN DỤC ANH_TÂM HỒN CAO THƯỢNG

Tháng tư

43. VIỆN DỤC ANH

                                                  Thứ ba, ngày mồng 4

Sáng qua cơm nước xong, tôi theo mẹ tôi lại viện dục anh Phát-Khang để nhờ bà Giám đốc trông nom giúp em gái anh Cát. Tôi chưa được vào viện dục anh lần nào hôm nay đến đây, tôi lấy làm thích lắm.

Viện này có tới 200 trẻ em vừa con trai vừa con gái. Chúng tôi đến gặp giờ ăn của các em bé. Hai cái bàn dài bày giữa phòng, hai bên mép bàn đều đục những lỗ tròn, mỗi lỗ đựng một chiếc bát gỗ màu nâu đầy cơm và đậu, cạnh đặt cái thìa thiếc con.

Lúc chúng tôi bước vào, thấy hai ba em bé ngã và cứ nằm xoài ra đất cho đến lúc cô giáo đến đỡ dậy. Nhiều em vừa vào bàn ngoài thấy cơm tưởng phần của mình cầm luôn thìa xúc ăn, nhưng cô giáo vội kêu : "vào nữa đi!" chúng liền bỏ thìa, kéo nhau vào bàn trong.

Chúng bắt đầu ăn. Cảnh tượng vui mắt làm sao! Em này ăn bằng hai thìa, em kia ăn bốc ; nhiều em nhặt từng hột đậu bỏ túi, trái lại cũng có em gói đậu vào đầu khăn ăn, lấy tay nghiền nát vứt đi. Chỗ này mấy em mải nhìn ruồi bay quên cả ăn, chỗ kia, mấy em vừa ăn vừa ho : cơm bắn ra bàn như mưa. Người ta sẽ bảo đó là một cái chuồng gà! Nhưng dù sao, hai dãy dài gồm những trẻ em dung mạo hồng hào với những mớ tóc đỏ buộc vải màu sặc sỡ đã bày ra một bức họa linh động và vui mắt vô cùng!

Một cô giáo hỏi :

- Đố các em biết : cây lúa mọc ở đâu ?

Chúng đồng thanh đáp như giọng đọc sách:

- Lúa... mọc... trong... ruộng.

Tôi đoán câu này có lẽ ở trong một bài tập đọc.

Cô giáo lại bảo :

- Giơ tay lên !

Tức thì một loạt cánh tay xinh nhỏ với những bàn tay hồng, trắng như những con bươm bướm giơ lên.

Ăn xong đến giờ chơi. Các em đều chạy lại lấy giành đồ ăn treo ở tường và xách ra vườn. Chúng tản mác mỗi em một nơi để lấy thức ăn trong giành như bánh tây, kẹo, phó mát, trứng luộc, đỗ luộc, đùi gà ra ăn tiệc nữa.

Trong nháy mắt, mặt vườn đã rắc đầy những mẩu bánh chẳng khác chi người ta vãi mồi để nhử chim. Chúng ăn bằng nhiều kiểu lạ lùng gặm , nhấm, la liếm, mút mát như những giống thỏ, chuột và mèo. Ba bốn em lấy que chòi chiếc trứng luộc như để tìm của báu bên trong, chúng làm rơi đến nửa chiếc xuống đất xong lại cúi xuống kiếm từng miếng một như tìm hạt ngọc, chẳng để sót tí nào.

Em nào có món gì ăn ngon hoặc lạ thì hàng chục em khác đến quây quần chung quanh, ra vẻ thèm thuồng. Một cậu bé có chiếc bánh ngọt, bạn đến xin, cậu chỉ giơ tay dính đường cho mút.

Mẹ tôi ra giữa vườn, xoa đầu em này rồi lại vuốt ve em kia. Các em khác đua nhau chạy lại vây lấy mẹ tôi, em nào cũng ngẩng mặt lên chực mẹ tôi hôn. Một cậu cho mẹ tôi túi múi cam cắn giở, cậu thứ nhì cho cái vỏ bánh, cô thứ ba biếu mẹ tôi một chiếc lá cây.

Trong sân, lúc ấy hết chỗ này đến chỗ kia có chuyện, cô giáo phải chạy đi chạy lại để xử kiện. Một cô bé chu lên khóc vì không tháo được nút khăn mùi-soa. Mấy cô nữa tranh nhau hai hột táo, cào cấu nhau rồi kêu khóc rầm rĩ. Một cô bé trèo lên ghế ngã, bị ghế đè không sao đẩy ra được, khóc hét lên !

Lúc sắp về, mẹ tôi ôm ba, bốn em bé vào lòng, tức thì các em ở bốn phía, miệng còn dính kẹo hoặc nhớt nhát nước cam, kéo lại muốn được mẹ tôi bế như các em kia ; rồi em này nắm lấy mẹ tôi để xem nhẫn, em kia kéo dây để xem đồng hồ, em khác nhảy lên với bím tóc mẹ tôi.

Các cô giáo bảo mẹ tôi :

- Bà phải để ý, kéo chúng làm hỏng áo bà.

Nhưng mẹ tôi không lấy điều ấy làm quan trọng, cứ đùa với chúng và vuốt ve chúng như thường.

Lúc chúng tôi chào bà Giám đốc và các cô giáo để ra về, cả bọn đều chạy lại, tranh nhau đến trước, túm lấy mẹ tôi và đồng thanh kêu :

- Lạy bà ạ !

Sau cùng chúng tôi được ra thoát. Các em nhỏ còn sát mũi vào hàng rào sắt để nhìn theo. Chúng thò tay ra ngoài vẫy chào:

- Lạy bà ạ! Mai bà lại đến chơi nhé !

Qua bức giậu do những bàn tay đâm ra tua tủa như những đóa hoa hồng, mẹ tôi bắt tay suốt lượt. Ra ngoài phố, mẹ tôi rơm rớm nước mắt, có ý nhớ bầy trẻ vừa thăm, nhưng trong lòng thấy sung sướng như đi xem một đám hội về và bên tai vẫn còn vẳng nghe thấy tiếng ríu rít :

- Mai bà lại đến chơi nhá ! Lạy bà !