Con dốc đổ xuống thoai thoải. Những hàng cây thấp vàng úa hai ven lề um tùm. Tiếng chim kêu đâu đó trên những ngọn cây đầy bóng chiều, tiếng kêu buồn lạc lõng và chứa nhiều màu sắc ảm đạm của một hoàng hôn lả xuống đằm đằm sự vang vọng tĩnh lặng của quá khứ, của kỷ niệm. Bên trái tôi là khu vườn rộng lớn của bà Tiếng, màu xanh của lá đã ngả đen chìm khuất sâu hút bên trong, tiếng gió nhẹ thổi luồn qua khoảng trống cùng tiếng rì rào của những chiếc lá chạm nhau, sự êm dịu và ru ngủ của một tiếng động hiếm có nơi thành phố tôi sống, thành phố với những giấc ngủ trễ nải và những sớm mai ồn ào tiếng chân ngựa gõ lóc cóc vào mặt nhựa khô khan như muốn đánh thức tất cả tỉnh dậy, tiếp nối là tiếng người gọi réo nhau, tiếng kéo lạt sạt của những giỏ cần xé đựng rau cải non, phiên chợ họp sáng chiều, gần đó. Tiếng xe hàng rồ máy ồm ồm, tiếng la hét của một người điên ngủ lăn lóc đâu đó nơi góc chợ mỗi sáng vẫn bộ đồ sơ mi xám tả tơi đứng nhảy múa, mệt lả, rồi cười khóc. Đời sống mấy năm của tôi nơi tỉnh như thế, đầy tiếng động ồn ào và muôn vàn những tiếng động nhỏ trộn lộn lại thành một thứ quen thuộc không thể dứt bỏ. Nơi đó, tôi sống, cha tôi, mẹ tôi, một lũ anh em quay cuồng trong một căn nhà không còn chỗ trống để đóng một cái tủ sách cỡ nhỏ. Sáng, khoảng không gian còn trong suốt, đó là khoảng thời gian tốt nhất trong ngày để tôi cảm thấy dễ chịu trong đầu cùng sự rung động nghĩ về Vy, nhớ đến gương mặt nàng, gương mặt thánh thiện với mái tóc dài buông xõa, đôi mắt buồn hướng lên cao như hướng về một bóng dáng nào, đôi môi nhỏ mọng căng như da mận chín, chiếc áo dài trắng cùng chiếc áo len xám khoác vào người nhỏ nhắn. Người yêu của tôi đó. Nàng dễ thương quá phải không?
Tôi dừng lại trước một cánh cổng. Cây sấu to lớn bên cạnh những hàng trúc đan chặt lấy nhau nom có vẻ gì cô độc. Mấy năm rồi, nó vẫn không thay đổi. vẫn đứng đó, không cao lớn thêm chút nào. Tuổi nhỏ ở đó, những ngày hè quanh quẩn nơi đó với một cô bạn nhỏ, chạy đi qua con dốc nhỏ có một cái miếu tại một ngã đường, chạy và sợ hãi với sự tưởng tượng trẻ con mang theo những lời kể lại của người lớn đầy đe dọa, nhặt những cánh sao trong một khu rừng, nhặt đầy hai nắm tay rồi lại cắm cổ chạy về, mặt tái xanh tái mét. Cô bạn nhỏ đứng chờ ở đầu dốc, cười thật tươi khi thấy tôi trở về, hai đứa nắm tay chạy trở lại nơi sinh hoạt của hai đứa là gốc sấu, những trò chơi cũ sì, những giận hờn bỏ về, để rồi hôm sau lãng quên qua nhà rủ gọi nhau đi hái những đóa hoa lục bình màu tím dọc theo bờ rạch sau khoảng vườn của bà Tiếng, cười nói, rượt bắt.
Tôi mở cổng. Qua một khoảng sân đất ẩm ướt, cơn mưa ban nãy còn đọng lại những vũng nhỏ lấp loáng, nhảy qua một con mương tự ý thích từ nhỏ, gặp ngoại đang đứng trước thềm, bóng tối từ mái hiên tạt xuống che mờ mặt bà, tôi thấy hình như đầu bà lắc lắc, cái vẫy tay, cùng với tiếng nói thốt ra đầy thương yêu từ đó:
- Con đi đâu lâu thế?
Tôi múc nước từ cái lu để cạnh đó rửa chân:
- Con đi vòng vòng chơi thôi. Khoảng vườn bên trên nhiều cỏ mọc quá ngoại nhỉ?
- Mới kêu ông Tám dẫy dùm rồi đó, ổng còn mắc bận việc ở nhà ông Ty nên chưa làm.
Ngoại vào nhà. Cây đèn dầu để trên bàn soi mù mờ xuống sàn cau khô để trên đó, những hạt cau chẻ đôi khô tóp nằm im lặng, bóng tối nằm lẩn khuất trên bàn thờ, những đốm nhang cháy lập lòe cùng bức ảnh của người cậu dựng trên đó không còn trông rõ. Tôi ngồi xuống bộ ván đặt cạnh cửa sổ, nhìn ra cái giếng xi măng trắng nhờ nhờ, nghe đêm sâu hút như một hang động trong những giấc chiêm bao bị lạc vào, đi mãi đi mãi mà vẫn không thoát ra được. Tỉnh dậy mồ hôi ướt nhẹp dưới lưng, trong lòng tay và lồng ngực tim đập liên hồi.
Tôi nhớ lại những giấc chiêm bao vẫn thường gặp, những hang động. Tôi ngó bóng của ngoại trên tường chuyển động với hai bàn tay ngoáy trầu. Ngoại lùa trầu vào miệng, nhai chậm rãi.
- Hôm về, nhớ nhắc tao gói cho má mày gói cau khô.
Tôi ngó về sàn cau khô trên bàn, những hạt cau nhòa lẫn.
- Cau ngoại đem bán ở đâu hả ngoại?
- Bán buôn gì, có mấy cây, tao để ăn với sang lại cho mấy người quen ở gần đây thôi, có chút xíu, làm gì...
- Nhớ hồi xưa...
Tôi nghe tiếng tôi như khác lạ. Tôi nhìn ngoại. Trong bóng tối, mắt ngoại như sáng lên rồi lạc mất. Tôi ngồi không dám cử động. Quá khứ quanh quất đâu đây, trên từng chiếc cột, trên từng viên gạch và bay đầy trong bóng tối. Quá khứ và kỷ niệm, vết dao khắc sâu xuống đá, vết sẹo trên cánh tay, ngàn đời còn đó, mãi mãi còn đó. Căn nhà, sân cát, cái giếng, đàn gà vịt, tiếng chày đập xuống những lát chuối xắt tròn, lũ heo kêu ồn ào trong cái chái nhỏ bên hông nhà bếp, tiếng cậu hát vọng cổ những đêm trăng sáng, tiếng gọi cửa nửa khuya, cậu về với một thùng cá ở trên tay, bó cần câu vất xuống... Đêm thanh bình trong tiếng nô đùa. Lũ nhỏ đuổi bắt, trốn sâu vào những lùm cây dầy đặc bóng tối. Trò chơi mở ra với tiếng la hét, tiếng chân chạy nện đất, tiếng cười ròn tan... Đêm sâu và gió mát phảng phất mùi đất nồng nàn, mùi hoa bưởi thoảng nhẹ và mùi lá mục mơn trớn trên mũi.
- Bây giờ mày còn muốn đi về với má mày nữa hết?
Người cậu đứng đó, trợn mắt, trên tay cầm một tàu lá chuối đã tướt hết lá chực như quất xuống đứa bé đã bị cột vào gốc mận trước sân đang vùng vẫy khóc lớn. Đứa bé xa nhà lần đầu tiên để về quê ngoại theo học lớp năm trường làng, sự dỗ dành của người mẹ, lời hứa hẹn của ngoại, đứa bé đã ưng chịu, trước đó, và bây giờ thì đang nhất quyết đòi trở về theo người mẹ đã bước ra khỏi cổng, và đang đi vội vã tránh tiếng khóc của đứa con cùng để kịp chuyến xe cuối cùng về tỉnh. Trước cái tàu chuối trên tay người cậu đe dọa, đứa bé nín khóc nhưng vẫn thút thít đưa mắt len lén nhìn ra con đường mà mẹ vừa đi khỏi. Sau đó, người cậu bỏ đi, bà ngoại trở ra mở dây trói, an ủi và dỗ dành. Ngoại mở tủ, đưa cho đứa bé những lát chuối khô như xoa dịu một mất mát, dẫn ra giếng rửa mặt mày cho đứa bé bởi mặt mày của nó đã lem luốc những giọt nước mắt. Ngày đầu tiên xa nhà như thế, từ đó đứa bé lớn lên, qua những lớp học ở trường làng, những phần thưởng cuối năm đứa bé sung sướng nhận lãnh, với gương mặt hãnh diện của ngoại cùng cái xoa đầu của người thầy dạy dỗ, đã là những cái gì làm cho nó thấy mình quan trọng hơn những đứa bạn cùng lớp, cùng tuổi. Nó nhìn những đứa bạn đang đứng sắp hàng giữa sân nheo mắt nhìn lên trên hàng ba trường, nơi đó nó đứng với những đứa khác, những đứa học trò xuất sắc chờ đợi lãnh phần thưởng cuối năm sau bài diễn văn cảm ơn do cô bạn cùng lớp với nó đứng trước cái micrô đọc lên, đứa bé hớn hở khi nghe xướng danh nó cùng một chút run rẩy trong hai bàn tay nhận lấy một gói giấy đỏ từ tay thầy trao gửi với lời nhắn nhủ khen thưởng. Đứa bé nói lời cảm ơn lí nhí trong miệng, hấp tấp trở lại chỗ đứng riêng của mình trước những khâm phục của lũ bạn cùng tiếng vỗ tay đôm đốp như chia vui. Tuổi thơ đẹp đẽ như thế đi qua, đứa bé về tỉnh học nốt những lớp học còn lại, người cậu cũng không còn ở nơi chốn cũ, cậu đi lính sau đó một năm. Chỉ còn bà ngoại ở lại, sống lủi thủi với một vườn cây rộng lớn và căn nhà quá rộng, nhiều bóng tối. Những ngày hè, về thăm ngoại, thấy tóc ngoại bạc hơn trước và đôi mắt thâm quầng hơn, buồn bã hơn. Ngoại xúc động nói về những ngày cũ trong giọng ngậm ngùi tưởng tiếc. Tiếng ngoại run rẩy và đôi mắt rưng rưng, những giọt nước mắt già nua chảy xuống, buổi chiều thoi thóp hơi thở cuối đời, ngoại ngồi nhặt những chiếc lá chết vàng rụng xuống trên mặt đất trong bóng tối nhá nhem. Và trong bóng tối nửa chừng đó, tôi nghe được tiếng thở dài buồn bã của ngoại buông ra lặng lẽ.
Tiếng thở dài của ngoại càng buồn bã hơn sau ngày cậu tôi mất đi. Ngoại tôi bán mảnh vườn phía sau nhà, mảnh vườn quá rộng, sức ngoại không thể chăm sóc, những cây sầu riêng, chôm chôm, cam, bưởi và nhất là những cây cau ốm khẳng khiu nhiều trái. Những quài cau hái xuống chất đầy trên hàng ba, những tiếng tách vỏ giòn từ chiếc dao bầu ấn xuống, bật ra, những hạt cau tròn trắng lăn xuống chiếc nia để cạnh bên, ngổn ngang, sau đó là chẻ đôi rồi phơi khô, rồi sấy trên một chiếc lò để vừa củi và lửa... Sau giai đoạn phơi sấy hạt cau cứng lại, ngoại đem ra chợ cân bán, trong những chuyến đi đó, tôi thường đi theo ngồi coi ngoại bán với những người xa lạ, những lời kèo nài, tiếng động hỗn tạp xung quanh, vậy mà tôi rất thích ngồi như thế với những cái bánh cam ngoại mua cho, vừa nhai ngon lành vừa ngắm xung quanh khu chợ, những dáng người ngồi đứng đi lại trông vui mắt, thỉnh thoảng tôi còn gặp những đứa bạn cùng lớp đi chợ với mẹ nó, tôi thường cười với chúng nó rất tươi...
Một thời như vậy mà mất, bằn bặt lời kêu gọi trở về. Quá khứ, cánh cửa đóng im ỉm đầy rêu phong màng nhện, vẫn không lay chuyển với cái động lay réo gào của tôi, những lần trở về đi trên những con đường cũ, kỷ niệm sống dậy, nhưng vĩnh viễn tôi không thể chạm tới.
- Nguyên còn ở đây không ngoại?
- Con gái bà Tiếng đó hả, à, nó học ở đâu dưới Saigon lận, lâu lâu mới về. Về lần nào nó cũng qua thăm ngoại hết, nó cũng có hỏi thăm con nữa, con nhỏ càng lớn càng trông ngộ ghê.
Nguyên, Nguyên, cô bạn bé nhỏ ngày xưa của tôi, bây giờ thế nào?
Gần mười năm rồi, chắc hẳn bây giờ Nguyên đã lớn, khác xưa nhiều lắm. Mười năm, Nguyên đã là thiếu nữ, cô bé ngày xưa, còn lại trong hai bím tóc và đôi mắt tròn mở lớn vui cười đón tôi ở đầu dốc từ rừng sao về, giọng nói thanh tao nũng nịu. Tôi hình dung ra gương mặt Nguyên bây giờ, gương mặt mơ hồ với nét quen thuộc có từ thuở ấu thời, bây giờ lớn, biết Nguyên có thay đổi?
Tôi nằm bên ngoại, mùi thơm cũ kỹ len nhanh vào khứu giác, mùi trầu, mồ hôi, mùi tóc của ngoại, lâu lắm rồi tôi mới bắt gặp lại nỗi xúc động nhẹ nhàng vỡ ra trong lòng tôi, tôi thấy mắt mình cay và muốn khóc. Có phải sự quen thuộc, hơi hướm cũ luôn luôn là nỗi xúc động làm người đã bị mất, quên lãng, khi tìm thấy trở lại chúng, tình cờ?
Vy,
Anh đã từng nói với Vy, về tuổi thơ anh. Một tuổi thơ đẹp, và tuổi luôn luôn anh ngẩn ngơ mỗi khi nhớ lại. Anh chỉ nói với Vy như thế, hình như anh chưa nói cho Vy nghe tuổi thơ anh như thế nào, quãng đời thần thánh đó anh đã sống ở đâu, phải không? Bây giờ anh đang ở tại nơi đó, sống lại, nhớ lại tất cả kỷ niệm, quá khứ, hồi tưởng lại với nỗi rung động xao xuyến êm đềm trong từng nhịp tim mạch máu. Có lúc anh tưởng mình như còn nhỏ dại khi nghe lại mùi hương cũ, thấy lại cảnh vật cũ, anh đã xúc động và anh đã bật khóc... Vy có tin rằng anh đã khóc thực không?
Vy, anh sẽ kể cho Vy nghe tuổi thơ của anh, chúng ta chỉ có một thời để sống hồn nhiên và nhớ lại một cách rất xúc động, phải không?
Vy, anh bắt dầu kể đây, như thế này...
PHÙ TRẦM
(Trích tuần báo Tuổi Ngọc số 66, tuần lễ từ 31-8 đến 7-9-1972)
