Buổi chiều, tại phòng mạch, tôi tiếp một thân chủ đến khám bệnh một cách bất thường: cô Y tá không kịp làm hồ sơ, không kịp lấy nhiệt độ, đã vội vàng đưa khẩn cấp người bệnh vào. Tôi hiểu ngay lý do: một "cas" nặng.
Người bịnh còn rất trẻ, một thanh niên khoảng 17 - 18 tuổi là cùng, mặt trắng xanh, môi không có tí máu, mồ hôi nhễ nhại. Anh ngồi gục trên ghế, trước mặt tôi, tóc tai rũ rượi, thở không ra hơi và áo ướt đẫm. Những giọt mồ hôi vẫn tiếp tục nhỏ ròng ròng từ màng tang xuống cổ. Mắt anh nhắm nghiền, lúc chợt mở ra thì toàn là tròng trắng xác. Anh thều thào: tôi ói, tôi mệt quá, cứu tôi... rồi im luôn. Hốt hoảng, tôi lay anh dậy, hỏi địa chỉ để mời người nhà anh đến đưa anh đi bệnh viện gấp vì tình trạng anh cần được săn sóc ở bệnh viện. Trong lúc đó tôi khám anh. Mạch yếu, mau. Da lạnh buốt. Mồ hôi vẫn tuôn từng giọt, từng giọt. Phổi tim không thấy gì đặc biệt. Lạ! Đột nhiên anh ngáp. Một cái ngáp ngắn, nhanh vừa đủ lóe trong trí tôi một tia sáng: anh là một nạn nhân của bịnh ghiền! Thú thực, cho đến phút đó, tôi xấu hổ vì chưa tìm ra bịnh gì rõ ràng cả. Tôi rọi đèn vào mắt, xem cử động của con ngươi. Hai con ngươi nở rộng, lười biếng thu vào dưới ánh đèn pin. Biết rõ bịnh anh rồi, tôi viết giấy giới thiệu cho người nhà, cũng vừa mới đến, mang anh vào bệnh viện. Buổi chiều hôm đó, tôi không làm gì ra hồn cả. Đầu óc lơ mơ nghĩ đến người thanh niên đầy tương lai đó đang gục ngã, nhợt nhạt, vật vã vì thiếu thuốc! Gia đình anh không ai biết anh mắc bịnh ghiền. Mọi người chỉ tưởng anh bị trúng gió. Tôi cũng không tiện nói ra vì bịnh ghiền là một tội phạm đối với xã hội, cảnh sát có thể làm phiền anh, gia đình sẽ xấu hổ, xua đuổi anh và anh sẽ sống trong mặc cảm... Tôi cũng được biết anh đang học lớp mười một, chuẩn bị thi tú tài.
Những ngày sau đó tôi có dịp tiếp một thân chủ khác: một người không biết rõ tên mình, đờ đẫn, do người nhà đưa đến, khai là bị xỉu ở cầu thang. Thấy trên tay có những dấu chích bầm, không đúng vị trí bình thường, và trạng thái tinh thần đó tôi biết ngay bịnh tình anh. Một người khác bị áp xe một cách cũng khác thường thú nhận là đã giã nhỏ thuốc viên binoctal pha nước chích gân!
Đối với y sĩ, người mắc bịnh ghiền không phải là một phạm nhân. Anh ta chỉ là một người bịnh như tất cả những người bịnh khác, có khác chăng là ngoài cái bịnh thể xác còn thêm cái bịnh tâm thần trầm trọng hơn. Nghĩ xa một chút, họ có thể là một nạn nhân! Và như thế đáng thương hơn là đáng trách. Nếu có ý chí, thêm sự trợ giúp của y học, họ có thể thoát được tình trang ghiền tai hại đó để tìm lại tương lai. Khi viết lại những dòng này, những điều hiểu biết đơn sơ về thứ bịnh ghiền, thứ toxicomanies trong đó chữ "toxico" nghĩa là chất độc và "manie" là nghiện, là ghiền, chỉ một trạng thái tâm lý lệ thuộc đặc biệt, nếu em chưa sờ mó gì đến món độc đó thì không bao giờ sờ đến, nếu mới lỡ nhúng tay thì vẫn còn kịp rụt tay về, và nếu đã lỡ ghiền nặng thì cũng không thối chí ngã lòng mà cố gắng chữa dứt đi.
Những ngày gần đây báo chí đã lên tiếng báo động về tình trạng ghiền ma túy ở khắp các tỉnh, đặc biệt là ở Sàigòn, trong giới trẻ, sinh viên học sinh, đến nỗi đã có chiến dịch y tế nhằm phát hiện các trường hợp bị bịnh này ở các trường trung học trên toàn quốc. Người ta cũng thấy các quảng cáo ồn ào những thứ thuốc chữa bịnh ghiền cũng như các trung tâm, các bệnh viện chuyên chữa bịnh này. Nhưng thế nào là một người mắc bịnh ghiền? Ma túy gồm những thứ thuốc gì, tai hại ra sao?
Một cách đơn giản tôi có thể nói với em rằng người ghiền ma túy là một người có một ước muốn, một nhu cầu khẩn thiết đối với một hay nhiều thứ ma túy không có không được, phải có với bất cứ giá nào. Đó là một tình trạng lệ thuộc tinh thần và thể xác vào một hay nhiều thứ ma túy, sự lệ thuộc này có đặc điểm là càng ngày càng gia tăng, nghĩa là càng ngày càng phải tăng thêm số lượng thuốc và tăng lên mãi để đạt được sử thỏa mãn như cũ (vì quen thuốc).
Ma túy có nhiều thứ, nhưng những thứ thường thấy là các loại nha phiến (thuốc phiện, bạch phiến và các chuyển hóa chất), cần sa, LSD, các loại thuốc ngủ hay an thần (barbituriques, hypnotiques, tranquilisants), loại kích thích amphétamines, cocaine.
Người bị ghiền nha phiến rất dễ nhận ra: cứ thấy một người gầy ốm, xanh xao, áo quần luộm thuộm dơ dáy, trên tay chân có những vết sẹo, vết kim chích, có cái nhìn xa vắng, bất động, sợ ánh sáng, con ngươi teo nhỏ (myosis) thường giấu sau cặp kính đen là có thể nghi ngờ rồi đó! (Tuy nhiên coi chừng lầm với các thi sĩ nghe! Các thi sĩ cũng thường có cái nhìn xa vắng, cũng thích cô đơn, có xu hướng... ở dơ, và cũng thường gầy ốm xanh xao lắm đó!) Thực ra dấu chứng dễ nhận nhất để biết một người bị ghiền là lúc họ thiếu thuốc. Lúc đó họ bứt rứt, bỏ ăn, khó ngủ và chừng nửa ngày sau họ choáng váng xây xẩm, chóng mặt, có khi ngã quỵ, toát mồ hôi, chảy nước mắt, ngáp... Càng lâu họ càng bứt rứt hơn, nôn mửa, có khi tiêu chảy. Con ngươi nở lớn, các bắp thịt co giựt đau đớn, thần kinh bị rối loạn và có thể trở thành một người điên. Lúc đó họ có thể làm bất cứ điều gì để có được thuốc, họ trở thành nguy hiểm đối với xã hội. Có người bị gia đình nhốt trong nhà đã trổ nóc nhà mang theo đồ đạc đi cầm, đi bán lấy tiền mua thuốc. Tôi có một người quen, ông ta có đứa con trai bị ghiền á phiện, hối hận, tự nguyện xin ông giam trong phòng kín để cai, đến ngày thứ ba, không chịu đựng nổi nữa, nhân lúc ông mang cơm vào anh ta tung dậy, xô té người cha để thoát ra đường. Về sau anh kể rằng nếu hôm đó cha anh ngăn chặn anh dám giết chết ông ta lắm!
Trong trường hợp không bị thiếu thuốc, người ghiền thuốc phiện vẫn có thể bị bịnh vì đã chích thuốc bừa bãi, thiếu vệ sinh: áp xe, phong đòn gánh (tétanos), sưng gan, viêm cơ tim... và những trường hợp thường thấy nhất là tinh thần bạc nhược, thân thể gầy còm, mất khả năng sinh lý. trường hợp dùng một lượng thuốc quá cao có thể đưa đến tình trạng hôn mê, tím da, trụy tim mạch mà chết nếu không kịp chữa trị. Có những trường hợp người mẹ ghiền thuốc bị sanh non và đứa con mới sanh ra đã có những triệu chứng của cơn ghiền vì thiếu thuốc!
Ghiền cần sa có những triệu chứng khác hơn: mắt đỏ (nhặm mắt), mí mắt sụp, cười man dại, lẫn lộn về thời gian và không gian. Cũng có thể bị sưng cuống phổi, rối loạn bộ tiêu hóa, đôi khi lên cơn khùng thường gây ra bịnh tảo điên (schizophrénie).
Loại LSD gây ra các ảo giác. Người ghiền có thể tự hủy mình hoặc giết người không kể những tai hại về phương diện di truyền cho con cháu vì có ảnh hưởng đến các nhiễm thể.
Loại thuốc ngủ nhóm barbituriques như binoctan, méprobamate làm người ghiền có phản ứng chậm, đi đứng không vững (dễ gây tai nạn lưu thông), nói lắp bắp, dã dượi, lẫn lộn... Thiếu thuốc gây tình trạng mất ngủ, co giựt, mê sảng.
Loại Amphétamines (Maxiton, Benzedrine, Ortédrine, Phénédrine...) kích thích vỏ não làm ta có cảm giác sáng suốt trong giây lát (nhiều em thường dùng như loại thuốc "giúp trí nhớ" để học thi) nhưng sau đó đưa đến tình trạng lẫn lộn, chóng mặt, hồi hộp, nhức đầu, suy nhược, bỏ ăn, có thể đi đến chỗ điên cuồng, tự tử (đã được viết rõ trong Những Tật Bệnh Thông Thường Trong Lứa Tuổi Học Trò).
Bây giờ em đã biết một cách đại khái những tai hại của từng loại ma túy đối với người ghiền, những tai hại không những nguy hiểm cho sinh mạng của họ, cho nhân cách, cho tương lai họ mà còn di hại cho thế hệ sau nữa. Nhưng vì đâu mà người ta trở thành ghiền ma túy? Câu trả lời thuộc thẩm quyền của các nhà xã hội học, các tâm lý gia, các nhà giáo dục và... nhà nước! Một thống kê mới đây ở Pháp cho biết những người ghiền ngày nay rất trẻ, quá trẻ, đa số ở tuổi 16-18 và ghiền nặng, ghiền nhiều thứ ma túy cùng một lúc (polytoxicomanie) ở đủ mọi thành phần xã hội (khác với ngày xưa thường ở người đứng tuổi, giàu có hoặc ở trong giới nghệ sĩ và chỉ ghiền... một thứ thôi cũng đủ chết rồi!), phần nhiều là giới trẻ đô thị, độc thân, tạm cư hay đi hoang, thất chí, vô nghề nghiệp... Hai yếu tố chính là hầu hết đều sống trong một gia đình có cảnh bất hòa giữa cha mẹ, anh em: xung khắc cha mẹ, anh em, cha mẹ ly dị, ly thân, con cái bị ghét bỏ, không được giáo dục chu đáo, người cha nhu nhược thiếu uy quyền trong gia đình, con khinh cha v.v... Yếu tố thứ hai là bè bạn: không nơi nương tựa ở gia đình họ tụ tập thành từng nhóm cùng trang lứa để nương tựa lẫn nhau, họ gần gũi, thân thiết nhau, rồi đua đòi bắt chước hay tò mò muốn "biết như mọi người"...
Tại nước ta ngoài hai yếu tố kể trên còn có những nguyên nhân xa gần khác bi đát hơn, khiến cha mẹ đầu tắt mặt tối lo cho con có cái ăn cái mặc, con cái bị bỏ quên niềm tin ở người lớn, các giá trị đạo đức bị đảo lộn v.v...
Trong bối cảnh đó, vấn đề ma túy trở nên gai góc, khó khăn, đòi hỏi một giải quyết toàn diện. Trong phạm vi bài này tôi chỉ muốn nhấn mạnh là công cuộc bài trừ ma túy trong giới học trò, phụ huynh đóng một vai trò quan trọng chớ không phải y sĩ và cảnh sát. Gia đình hòa thuận, êm ấm - con cái được để ý, chăm sóc - người cha thực sự có uy quyền - cũng như kiểm soát sự giao dịch, kết bạn của con em đúng mức có thể là những liều thuốc tốt.
Riêng với em, có lẽ tôi phải nói rằng chỉ có những tâm hồn thiếu già dặn, yếu đuối, bịnh tật mới tìm đến ma túy. Nếu đã lỡ, tôi hy vọng em thừa nghị lực dể dứt bỏ. Khó, nhưng không phải không làm được. Giai đoạn đầu em cần sự trợ giúp của y sĩ - thường tại một y viện, bệnh viện đầy đủ phương tiện - trong vòng hai tuần lễ, sau đó em còn phải cố gắng nhiều hơn trong một thời gian lâu dài, 5 - 7 tháng mới thoát nổi chứng bệnh kỳ quặc này. Ý chí của đương sự mới cứu thoát đương sự thôi.
Người bệnh tôi kể với em ở phần đầu bài này giờ đã lên đại học. Anh đã trở lại nếp sống bình thường từ sau lần nằm bệnh viện đó. Nghĩ đến chuyện cũ, anh cười: thực là một giấc mơ, một giấc mơ khủng khiếp, toát mồ hôi lạnh.
ĐỖ HỒNG NGỌC
(Trích tuần báo Tuổi Ngọc số 135, tuần lễ từ 7-6 đến 14-6-1974)
